31 October 2022

🔴 Skandali Eleni Laperi - nga K. P. Traboini


SKANDALI ELENI LAPERI 

Nga K. P. Traboini

Ditën e fundit të tetorit 2022, në fundin e lajmeve të Televizionit News 24 na u shfaq kinse studiuesja Eleni Laperi dhe foli për librin e saj të ri mbi Kol Idromenon e ndër të tjera tha se “kam një mendim ndryshe nga të tjerët për portretin Motra Tone, jo si ata që thonë se ka qenë kështu dhe ashtu gjendja, por se autori Kol Idromeno dhe Motra Tone kanë qenë hokatarë”. Pra zgjidhjen artistike të Kol Idromenos me shaminë tek goja e Motrës Tone, studiuesja e konsideronte thjeshtë një hoka, apo siç e quajnë në zhargonin popullore një gallatë. E tmerrshme në dorë të kujt ka rënë analiza studimore për këtë kolos të artit shqiptar. Është pikërisht kjo Eleni Laperi që ka botuar vite më parë  shkrimin skanadaloz ku konstaton se  "Jeta e vepra e tij ( Kol Idromenos- shënimi ynë) janë shembulli i qartë se si lindin dhe veniten talentet shqiptare". (Gazeta "Shqip" - Kolë Idromeno, i pari i tragjedisë së pikturës realiste shqiptare - Eleni Laperi, 15 gusht 2017). Kësaj zonjë, kinse kritike arti, i kemi dhënë përgjigje krahas një skandalozi tjetër që ka ndërruar jetë, por ka lënë të keqen të shkruar se portreti Motra Tone nuk është vepër e Kol Idromenos. E njëjta frymë përçmimi kishte edhe Eleni Laperi me Mustafa Arapin, por kjo shkonte edhe me tej duke e konsideruar Kol Idromenon talent i venitur. Tani kjo zonjë mbas pesë vjetësh që kishte hedhur në shtyp mendimet e veta denigruese për të madhin Kol Idromeno, del me një libër për Idromenon,  madje i afrojnë edhe vend ti shihet fytyra në televizionin News 24 duke e konsideruar Kol Idromenon një "hokatar". Nuk po i ndahet Kol Idromenos me halucinacionet e veta. Kolë për Kolë, kjo studiuese mesa duket e ngatërron Kol Idromenon  me Kol Tivarin.  Kjo zonjë duhet të ketë të qartë se as Antonieta Idromeno- Skanjeti dhe as i vëllai Kol Arsen Idromeno nuk kanë marrë pjesë në ndonjë shfaqje humoristike, përkundrazi kanë qenë ajo këngëtare me një zë shumë të bukur dhe i vëllai një instrumentist i shkëlqyer. Pra kanë marrë pjesë në dasma, por Eleni Laperi që pretendon të bëjë studime duhet të dijë se ahengu në këto raste nuk ka qenë komedi, as karnavale e as cirk, por këngë e valle nëpër dasma të familjeve shkodrane. Nga burimet familjare është bërë e ditur se kur ajo ishte lehonë pas lindjes së fëmijës së gjashtë, përndryshe vajzës së pestë, Orsolinës (nëna e Monsinjor Ernest Çobës), mori pjesë në një dasëm ku këndoi dhe u ftoh në një natë me lagështirë, gjë që solli dhe vdekjen e saj. Në çfarë rrethanash u vendos shamia tek goja, kjo nuk ka rëndësi, ne e konsiderojmë si një zgjidhje artistike të vetë autorit të portretit çfarë e bën atë të veçantë e të papërsëritshme e kjo mjafton pa i vendos autorit epitete prej hokatari. Ju përcjellim një kapitull të librit “Saga Idromeno” ku këtë problem të denigrimit të Kol Idromenos e trajtojmë më me hollësi.

 

KOHË TE REJA, ZAKONE TË VJETRA QË PERSEKUTOJNË TË GJALLË E TË VDEKUR (Kapitull nga libri “Saga Idromeno” f. 177-194, K. P. Traboini, Pantheon Books 2021)

Monistët e së shkuarës jo të largët, ndërkohë që Kol Idromenon e pranonin, nuk lanë gjë pa bërë që secilin që kishte lidhje familjare me këtë artist të madh ta rrënonin, me privime e burgime madje deri dhe ekzekutime. Ndërsa koha pas rënies së regjimit komunist afroi një tablo jo dhe aq të pëlqyeshme, madje deri dhe denigruese për artistin e madh Kol Idromeno. Individë pseudoartistë, të mbajtur nëpër funksione me paratë e popullit, kanë guximin t’i shkojnë absurdit deri aty sa të thonë se Kol Idromeno ishte dëshmi e një dështimi në art dhe se kryevepra si “Motra Tone” nuk janë punim i tij, por i të tjerëve. Dhe për këtë e vënë dorën në zjarr pa pasur frikë se ju digjet. Çfarë t’u thuash kë- tyre njerëzve që u bien teneqeve jo vetëm ndër gazeta, por edhe në stacione televizive. Të marrët nuk i ndalon njeri të gjuajnë yjet me gurë, po gjithsesi ato gurë në kokat e të marrëve bien. Ka misione e misionarë të çuditshëm në këtë botë të pleksur keq, siç e konsideronte Shekspiri, të cilët kinse duke kërkuar të nxjerrin prej historisë vlera, në deduksione e amulli vetanake nuk mungojnë të hedhin shkulmë terrine edhe mbi atë që ndrin e të bën krenar si komb. Dihet se gjithherë ka pasur nga ata që nga dëshira e ndezur shpirtpërvëluese për të hyrë në analet e historisë, ndërkohë në paaftësi të plotë të krijojnë, kanë ndjekur një tragë tjetër të kundërt me atë të krijimit. Janë përpjekur për të shtënë në hije atë që kanë krijuar paraardhësit apo bashkëkohësit e vet. Ai që dogji Romën quhej Neron dhe e vuri emrin në histori po aq të spikatur sa dhe perandorët që e ngritën lart emrin e perandorisë dhe e bënë të ndritshme atë. Zumë një emër rrënuesi, por historia na jep plot shëmbëllesa shekull pas shekulli, për të ardhur deri në ditët tona. Nuk i kanë shpëtuar kësaj dhune historike as emrat tanë të mëdhenj si Gjergj Fishta, e jo vetëm. Paradoksalisht edhe pse sistemet e dhunshme ndërrohen, simptomat e përçmimit dhe përçudnimit të historisë e kulturës vazhdojnë. Ka një tollovi të madhe edhe ndër bashkëkohësit tanë, nga ata që kërkojnë të dalin e të bëjnë show mediatik me ide kinse të reja. Nuk do t’i hyja trajtimit të këtij aspekti sikur vitet e fundit të mos i ishin përveshur edhe Da Vinçi-t shqiptar Kol Idromeno. Një prej atyre që përpiqen thekshëm të bëjnë “zbulime” në këtë siujdhesën tonë ballkanike është piktori Mustafa Arapi, i cili në “Gazeta Shqiptare” të datës 1 qershor 2017, shkroi më të pabesueshmen në fushë të artit, kinse portreti i Motrës Tone nuk është vepër e Kol Idromenos. Më vjen ta pyes me zë të lartë sa të dëgjojë edhe Kol Idromeno në varr: Po kush e ka bërë, o Mustafa? Meqë i hyn valles çoje deri në fund. Na thuaj emrin e piktorit të aluduar, sepse emri Nikolla Idromeno në telajon ku shfaqet mrekullia “Motra Tone” nuk qenka e mjaftueshme për ju. Për më tepër si është e mundur që Kol Idromeno, ky personalitet kaq i madh i artit shqiptar, i paska lejuar vetes të vërë emrin e vet poshtë veprës së një tjetri nga Italia, ku, e theksojmë, nuk e dimë të ketë shkuar Antonia Skanjeti Idromeno. Por edhe në pastë shkuar, nuk ka qenë e veshur me rrobe tradicionale shkodrane, por europiane. Ajo e kishte bashkëshortin intelektual italian, mësues dhe veshja e saj e përditshme ka qenë alla frënga si në familjen prindërore, e njëjtë edhe në atë të martesës, Skanjeti. Jo vetëm e pabesueshme kjo pandehmë, por edhe e përzishme. E përzishme për çdo dashamirës arti, aq më tepër për ne që jemi pak a shumë të afërt me familjet Idromeno e Skanjeti, sepse Motra Tone para se pikturë ka qenë një njeri. E gjithë pandehma e këtij kritiku të vonuar është se nga ana stilistike ndryshon portreti “Motra Tone” nga veprat e mëvonshme, qofshin këto portrete apo kompozime. Po çfarë ka këtu për t’u çuditur. Me të drejtë piktori i njohur shkodran Pjerin Sheldia në shkrimin e tij “Një replikë për hamendësimet mbi veprën e Kol Idromenos, Motra Tone” shkruan:“Shkodra e ka ballin nalt. Dielli me shoshë nuk mbulohet e Kolë Idromeno me të mirat e të mbetat, si çdo njeri, asht nji diell në pikturën tonë. Vetë fakti që ti e krahason me dy vepra tjera, jo të njëjtës gjini, asht jo pa qëllim, e përcaktimi i tyre si „pa mjeshtri“ e „naive“, flet për qëllimin jo të mirë, aq ma tepër prej nji piktori, restauratori e studiuesi të artit (ose, kjoftë larg, nga padija). Por gjithçka asht kjartësisht e dukshme, në të kundërtën e tezave tueja, hamendjeve tueja apo dëshirave tueja”.(Gazeta “Dielli” 9 qershor 2018, New York). Ndryshe prej çdo vepre tjetër, Motra Tone e mëvonshme, me veshje alla frënga, është dhembja e thellë e Kol Idromenos, pikëllimi piskamë i vëllait për motrën e vdekur në moshë të re. Është vuajtje shpirtërore që e ka shoqëruar për një kohë të gjatë. Këtë ndjesi humbëse nuk e ka pasur Kol Idromeno në vitin 1883, kur datohet krijimi i portretit të parë, anipse askush nuk e vërteton dot se ajo vepër nuk ka ardhur duke u përsosur në detaje nga dora e piktorit edhe pas atij viti. Që vuajtja e piktorit ka qenë e madhe e tregon fakti se dekada më vonë ai krijon portretin e dytë të “Motres Tone”. Mesa duket me kërkesën e vajzave të saj që tashmë qenë rritur. Po ashtu ai krijoi dhe portretin e babait të tyre, burrit të motrës Tone, Andrea Skanjeti. Trajtimi dhe tonaliteti i të dy portreteve të bashkëshortëve është pothuajse i njëjtë. Dy portretet e prindërve janë dhurata e Kol Idromenos për pesë mbesat e tij, vajzat e “Motrës Tone” për t’i ruajtur në kujtesë, sepse ato kur vdiq nëna e tyre ishin ferishte, ndërsa babai kishte ndërruar jetë në vitin 1908. Ato e njihnin nënën vetëm nëpërmjet pikturës me veshje tradicionale. Por e vërteta është se Motra Tone atë veshje tradicionale e ka pasur vetëm në pajë e jo si veshje e përditshme. Ajo ishte gruaja e një italiani, Andrea Skanjetit (i pari) që ashtu si Pietro Marubi, erdhi nga Italia e dha një kontribut të madh në shkollimin e pinjollëve të familjeve shkodrane duke krijuar një brez intelektualësh që do të bëheshin krenaria e qytetit të Shkodrës. Pra vajza shkodrane Antonieta Skanjeti ishte ndër më të emancipuarat e kohës së vet. Ajo vishej me rroba europiane e të modës së kohës, rroba që vinin nga Italia. Edhe vajzat e saj po ashtu, të cilat nuk i shohim askund, në asnjë fotografi, me veshje tradicionale. Kol Idromeno më shumë se angazhim artistik, në portretin me veshje alla frënga të Motrës Tone, ka pasur qëllim të krijojë imazhin e saj, dhe meqenëse ajo nuk jetonte më, ai nuk mund t’i jepte atë shkëlqim drithërues që ka portreti i vitit 1883. Nuk mendoj se kjo diferencë e madhe stilistike e kualitative në përdorimin e ngjyrave e pasurinë e detajeve ka të bëjë me venitjen e talentit të piktorit ndër vite, siç thonë skeptikët. Kurrsesi. Përkundrazi është e shpjegueshme, gjithçka i nënshtrohet qëllimit për të cilin është krijuar portreti në telajo. Ndërsa në veprën e parë këndojnë ngjyrat e tonet janë të gëzueshme, sepse piktura është krijuar kur Motra Tone ishte gjallë, në të dytën tonet janë të errëta, madje diku- diku të trishtueshme ngaqë figura e krijuar tregon portretin e një njeriu që nuk jetonte më. Ishte pra një përkujtim e përshpirtje e nuk mund të kishte shkëlqimin e veprës së vitit 1883. Prandaj na duket e pa arsyeshme dhe pa asnjë bazë pretendimi se Motra Tone e vitit 1883 ka dorën e dikujt tjetër. Së pari duhet të kujtojmë se, tjetër ndjesi ka njeriu kur këndon e tjetër kur përkujton amshimin, ani pse ai që i përjeton ndjesitë e kundërta është i njëjti njeri. Edhe në trajtimin ngjyrave në telajo funksionon kështu. Ngjyrat kanë ndjesinë dhe frymën e atij që krijon. E njëjta dukuri qëndron edhe për vargjet poetike, por edhe për muzikën. Po si vazhdon historia me skeptikët mbi veprën e për më tej edhe jetën e Kol Idromenos? Lexojmë edhe pse nuk duam të besojmë: "Jeta e vepra e tij janë shembulli i qartë se si lindin dhe veniten talentet shqiptare". (Gazeta "Shqip" – Kolë Idromeno, i pari i tragjedisë së pikturës realiste shqiptare - Eleni Laperi, 15 gusht 2017). Qenka venitur Kol Arsen Idromeno,, e zeza mbi të bardhë në gazetën "Shqip", me firmë e me vulë të studiueses në fjalë. Ky po që është studim-zbulim me tronditë edhe mendjet më të kthjellëta. Por le të vazhdojmë ta lëçisim edhe më tej zonjën Laperi, që të përpiqemi sadopak të kuptojmë ku e ka pasur ngulmimin studiues që të konsiderojë Kol Idromenon tragjikun e pikturës shqiptare në dështim. “I ati e ndihmoi djalin e tij të zhvillonte dhuntinë për pikturën, skulpturën, muzikën dhe fotografinë, duke e ditur se ato nuk do ta bënin të pasur, duke mos e ditur se e shtynte të birin në një jetë prej Ferri e Parajse.”, - shkruan zonja Laperi. Epo, mbase ajo nuk e di fare se kush ka qenë babai i Kol Idromenos dhe çfarë dhuntish ka pasur vetë ai, dhe pikërisht për këto aftësi të tij politeknike i mësoi të birit të gjitha mjeshtëritë, të cilat do ta ndihmonin për ta përballuar jetën. Madje shumë punime që krijuan traditën e arkitekturës të qytetit të Shkodrës, e që sot i admirojnë edhe të huajt, kanë qenë të Arsen e Kol Idromenos. Vetë Arsen Idromeno ka qenë arkitekt. Me ndërtimet që bënë baba e bir në qytetin e Shkodrës e kthyen paraqitjen e këtij qytetit nga oriental në oksidental, me fytyrë e frymë nga Europa. Zhvillimi më i madh në Shkodër bashkë me lulëzimin e zejtarisë që e bënë qytetin më të njohur në Ballkan. Pra përafruan Shqipërinë me qytetërimin europian, shprehje e të cilit në këtë rast është arkitektura. Të krijosh një Europë të vogël në Shkodër të Shqipërisë së robëruar pesë shekuj, është me të vërtetë një punë e madhërishme. Historia nuk ia jep çdo kujt këtë mundësi e këtë lavdi. Falë Arsen e Kol Idromenos, kur të huajt vinin në Shkodrën e pas tërmetit shkatërrues vitit 1905 dhe rindërtimin të qytetit mbi principe moderne, e ndjenin se ishin në Europë e jo në humbëtirat e Anadollit. E njëjta ndjesi të krijohet edhe sot kur kalon në pedonalen që mban emrin e Kolës, e cila në të vërtetë duhet të mbante emrin e atit dhe të birit, sepse ishte vepër e përbashkët. Dhe është e nevojshme të theksojmë se Kol Idromeno nuk ka qenë i varfër, sikur kjo studiuesja kërkon ta shesë. Përkundrazi ka qenë një familje në gjendje shumë të mirë, dhe Kola, i cili bënte çdo lloj punë që përfshihej në mjeshtëritë artistike të kohës, kishte të ardhura të kënaqshme. Ne që jemi të afërt të rrethit familjar nuk dimë të ketë vuajtur Kol Idromeno për bukën e gojës, në atë kuptim që kjo zonjë e quan “ferr parajsë” të jetës së Kol Idromenos. Jeta e Idromenos nuk ka qenë ferr, por një pasion i ndritur. Ka pasur fatkeqësi familjare me vdekjen e djalit dy vjeçar, Zefit, si dhe motrës në moshë të re, por ai kurrë nuk është mposhtur nga dhimbja. Kishte aq shumë pasione e punë sa nuk kishte kohë të rrinte nëpër skena pikëlluese romantike siç e fantazon jetën e artistit Eleni Laperi. Fantazitë e kësaj zonje që shkruan në irealitet vazhdojnë: “Me Kolë Idromenon nis historia e tragjedisë së pikturës realiste shqiptare në veçanti, në vazhdën e tragjedisë së kulturës shqiptare në përgjithësi. Jeta e vepra e tij janë shembulli i qartë se si lindin dhe veniten talentet shqiptare.” Janë këto një retorike fjalësh pa ditur se kujt i adresohen e për çfarë. Një mendim skematik për të shkuarën tragjike, se e shkuara na qenka vetëm tymnajë. E kemi vuajtur këtë mendësi gjysmë shekulli në mungesë të lirisë. Gjykime të tilla nihiliste dhe kategorike nuk i shërbejnë askujt. As atyre që i kanë dhe i shprehin. E vërteta është se shpesh herë dritën e diellit më shumë se në qiell duhet ta kemi në mendje. Sado e shkëlqyer të jetë drita, ndodh që nuk arrijmë ta shohim. Pse e them këtë? Sepse të konsiderosh Idromenon, përpara të cilit mahnitej i madhi Odhise Paskali, në një “dështak tragjik” është një guxim i çartun. Më të vërtetë është krejt e pa konceptueshme dhe shkrime të tilla nuk meritojnë të kenë vëmendje e as të lexohen. Ju që shkruani kësisoj pa tagër, e keni parë portretin që mendohet të jetë krijuar aty nga viti 1930, “Burri me kapele” të Kol Idromenos, një portret që për nga mjeshtria të kujton piktorët më të mëdhenj bashkëkohorë të Europës. “...Një interpretim piktorik mjeshtëror. Është kaq i lirshëm trajtimi i penelatave, sa ndien kënaqësi kur sheh që një autori ynë, i fillimit të shekullit të XIX, arrin një lirshmëri të tillë pikturimi, që nuk e dallon nga ajo e artistëve të njohur botërorë të viteve kur krijonte dhe Idromenoja”. (Ferid Hudhri, “Arti i Rilindjes Shqiptare”, Onufri 2000, f.84). Portreti “Burri me kapele” bashkë me “Motrën Tone” dhe “Dasmën shkodrane” janë tre kryevepra që tregojnë talentin e madh e të padiskutueshëm të Kol Idromenos. Dhe janë punuar në kohë të ndryshme, çfarë shpreh energjinë krijuese, forcën e talentit, njohjen e pikturës bashkëkohore europiane e të rrymave në kohët moderne. Mos vallë edhe këtë vepër që krijoi nga fundi i jetës ia ka bërë ndokush tjetër. Po kush? Veç mendjet që kërkojnë të shkatërrojnë aty ku nuk ndërtojnë dot, mund të hallakaten e rrokanisen kësisoj. Këta pseudokritikë mos mendojnë se janë më të aftë në gjykimin mbi artin sesa Odhise Paskali që përkulej me nderim para Kol Idromenos. Paskali, ishte dhe ai i madh si Idromeno. Talentet e mëdha e vlerësojnë njëri-tjetrin, dështakët veç gërryejnë lavdinë e krijuesve të tjerë, se nuk dinë gjë tjetër ç’të bëjnë. Veç tundimi i madh më bën të reagoj e të them se jeta e artistëve nuk është një terren ku mund të fryjmë e shfryjmë egoizmin tonë, qoftë ky profesional, studimor apo përsiatje vetanake jashtë vetkontrollit. Pa shkuar një kohë e gjatë, që kur ka hedhur një shkul terrinë e hije mbi talentin e Kol Idromenos, kjo zonjë e nderuar, Eleni Laperi pra, del e flet ne media, për kë do thoni ju, bash sak për meritat e Kol Idromenos, me atributin kjo zonjë si "këshilltare e Ekspozitës" së Galerisë Kombëtare të Arteve figurative Tiranë për Kol Idromenon. Dhe kinse ka zbuluar portretin e Monsinjor Dom Ernest Çobës, të punuar nga daja i tij Kol Idromeno. Monsinjorit, të cilit portretin ia morën për në Galerinë e Artit, por jetën ia shuan në qelitë e burgjeve të diktaturës. Kësisoj nuk ka pasur kurrfarë nevoje e gjë prej gjëje për të zbuluar, sepse nipat e Monsinjorit janë gjallë dhe e kanë pasur Monsinjorin dhe portretin e tij në shtëpi. Këtu është vendi për të treguar më shumë për njeriun që është pikturuar në të, sepse gjithherë portretet në telajo e kanë një histori po aq interesante e mevlerë sa dhe mjeshtëria e ngjyrave dhe kompozimit. Piktura në këtë rast është njeriu, i pandashëm kurrë prej saj. Dihet që Kol Idromeno e kishte shtëpinë e studion në rrugën Gjuhadol në Shkodër. Meqë nuk kishte trashëgimtarë, ka marrë që ta rrisë Orsolina Skanjetin, bijën më të vogël të Motrës Tone. Ajo ishte martuar me një pinjoll të familjes Çoba, Luigjin. Orsolina Skanjeti Çoba pas vdekjes para kohe të bashkëshortit të vet, bashkë me gjashtë fëmijët, katër vajza dhe dy djem (Gjyzepina, Gjyliana, Vitorja, Linda si dhe Ernesti dhe Leci) vazhdonin të jetonin në shtëpinë e dajës së vet. Me vdekjen e dajës Kol Idromeno dhe pas dy viteve edhe të gruas së tij, Cinës, Orsolinës i mbeti çdo gjë që kishte lënë Kol Idromeno. E këtu përfshihej shtëpia, studio fotografike dhe pikturat e tij. Por kur trashëgimtarët e Orsolinës vendosën ta shesin shtëpinë, shumëçka nga studioja e Kol Idromenos mbeti në dorën e fatit. Kam qenë mjaft herë në atë shtëpi me Dadën Katrinë kur isha fëmijë, kam në kujtesë mjaft detaje, çardakun, odën e xhamave, pusin në oborr dhe ndonjë pikturë varur në mure. Interesi për veprat e Kol Idromenos nga Galeria Kombëtare e Arteve Tiranë kanë qenë menjëherë pas hapjes së saj në janar 1954. Dhe meqenëse familja e Orsolina Çobës ishte në gjendje jo të mirë ekonomike, me gjithë hezitimin, më së fundi pranuan ta shisnin portretin e Motres Tone. Në kujtesën time është e fiksuar dita kur Dada ime Katrinë erdhi në shtëpi e solli një sasi paresh, të cilat i vuri në komo duke thënë “e kanë shitur portretin e nanës Tone dhe më dhanë pjesën teme”. Ky detaj është familjar e mbase nuk ka rëndësi, por gjithsesi pohon një të vërtetë. Galeria Kombëtare e Arteve Tiranë e dinte se në shtëpinë e Orsolina Çobës ndodheshin dhe vepra të tjera të Idromenos. Rin Andrakja, që mban emrin e dajës, Monsinjorit Ernest Çoba, me të cilin shoqëroheshim në fëmini dhe në rini, më kujtoi së fundi tërë peripecitë që kishin të bënin me portretin e dajës, por dhe familjen e vet. Pas ndalimit të fesë ku Kisha e Madhe në Shkodër pësoi fatin e keq të bëhej pallat sporti, Dom Ernest Çoba, Arkipeshkvi i Kishës Katolike në Shqipëri, u largua nga Qela (rezidenca e klerikëve katolikë) ku mbante dhe portretin e bërë nga daja i vet Kol Idromeno. Atë e kishte si gjë të shtrenjtë. Mbaj mend se jo shumë kohë më parë, në vjeshtë 1966, kur isha me leje nga ushtria, shkova për të takuar Dom Erneston në Qelë. Shoqëruesi që bënte detyrën e portierit, më çoi në paradhomën e apartamentit të Dom Ernestos dhe aty në mur qëndronte pikërisht portreti për të cilin po flasim. Pas mbylljes së kishave, Dom Ernesto u detyrua të jetonte me familjen e motrës Gjyljanë, e cila kishte dy fëmijë, Toninin dhe Rinin. Burrin e kishte italian dhe ai ishte riatdhesuar. Ishin katër persona në familje dhe jetonin në një shtëpi shtetërore me qira. Ishin në gjendje të vështirë ekonomike. Dom Ernesto ishte i sëmurë, merrte ilaçe, gjë që e vështirësonte akoma më shumë gjendjen. Djali i madh, Tonini, ishte mësues në fshatrat e Pukës. Dom Ernestoja i tha një ditë Toninit se, meqë kushtet janë të vështira të shikonte se mos e blenin në Tiranë portretin që i kishte ba daja Kolë. Tonini kishte shkuar në Galerinë e Arteve dhe ata ia kishin mbajtur për t’i bërë ekspertizën dhe vlerësimin. Po kjo donte shumë muaj i kishin thënë. Ndërkohë kishte ndodhur një ngjarje dhe fati i Toninit ishte i përcaktuar tashmë. Kur arrestuan Gjyljana Çoba Andrakia, hetuesit dhe policia e kishin bastisur shtëpinë. Diku sirtarëve kishin gjetur një fletore me vjersha rinore të Tonin Andrakes. I morën fshehurazi, i analizuan sipas programit për të zbuluar armiq dhe i konsideruan pesimiste, prandaj u arrestua po atë ditë dhe dënua edhe ai si e ëma me akuzën “për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”. Mesa duket sigurimi komunist ia kishte vënë syrin kësaj familjeje për ta shkatërruar. Nuk mjaftuan me kaq. Gjëma kësaj herë do të binte mbi pjesëtarin e tretë të familjes, Dom Erneston. Rin Andrakia mbeti vetëm në familje. Por edhe atë nuk do ta kursenin. E internuan në Dragot të Elbasanit. Rini tregon se pasi kishte bërë katër vjet internim në fshat, i afruan lirimin një vit para kohe me kusht që të jetonte aty e të mos ikte në Shkodër. Një dinakëri e pashoqe kjo për t’i shpërbërë familjet katolike shkodrane që ata të mos ktheheshin më në vendlindje. Kur isha në gjysmë lirie, tregon Rini, i kishte ardhur një letër. Aty thuhej se një pjesëtar i familjes Andrakia kishte lënë para katër vjetësh një portret në pikturë për ta vlerësuar dhe duhej të vinte për ta mbyllur çështjen. Vetë Rini nuk e dinte se për cilën pikturë bëhej fjalë. Kur shkoi në Galerinë e Arteve, i thanë se kemi një pikturë të familjes tuaj. “Kanë kaluar vite e në bazë të rregullit nëse edhe më tej nuk interesohej njeri vepra konfiskohej nga shteti”. Rini ishte në dilemë. Kaq halle kishte mbi supe, pjesëtarë të familjes burgjeve e vetë në internim, sa nuk e vuri fare në sy problemin e pikturës. U tha ta gjykonin ata si ekspertë që ishin. “Do të japim një sasi të vogël lekësh”, ia prenë shkurt. Rini hezitoi dhe u shpreh se më mirë do të merrte pikturën se nuk mund të vendoste ai për shitjen e saj. Mirë, i thanë, të vinte ai që e ka dorëzuar. Vetëm atij ia jepnin. Rini u tha hapur se prurësi ishte i vëllai që ndodhej në burg. Atëherë gjithçka ndryshoi. Meqë ai nga burgu nuk vinte, vepra konfiskohej e mbetej pronë e galerisë. Çështja ishte kopsitur aq mirë nga aparatçikët. Shkuan në Ministrinë e Arsimit e pas disa sorollatjeve ia thanë hapur, merr ca para se kjo vepër nuk iu kthehet më. “Dhe sa më ofruan, tregon Rini, - dymijë lekë të asaj kohe. Sa për të blerë një metër stof për pantallona.” Kështu portreti i dajës që tashmë kishte vdekur në burg, kujton Rin Andrakia, i cili sot e ndan jetën mes Italisë dhe Shqipërisë, mbeti në Galerinë Kombëtare të Arteve për një copë bukë internimi. Tani çfarë ka këtu për t’u përpjekur e stërmunduar se kush është në këtë portret kur gjithçka flet për dom Ernest Çobën, martirin e fesë katolike, i lindur në Shkodër më 16 shkurt 1913, i arrestuar më 29 prill të vitit 1976, dënuar pa asnjë fakt me 25 vjet heqje lirie, vrarë me injeksion në spitalin e burgut të Tiranës më 8 janar të vitit 1980. Mbeten lapidare fjalët që iu thoshte gjykatësve: “E kam urryer, e urrej e do ta urrej komunizmin sa të kem frymë!”. Shënojani këto fjalë të martirit poshtë portretit që i bëri daja i vet Kol Idromeno, aty në Galerinë Kombëtare të Arteve në Tiranë. Ai është një portret i identifikuar që kur është krijuar në vitin 1927. Dhe për ta mbyllur, bash për këtë na venë punët mbarë ne shqiptarëve, se kemi këshilltarë që bëjnë “zbulime” dhe një mjeshtri të madh si Kol Idromeno, që na ka dhuruar një “Xhokondë” shqiptare dhe një “Dasëm shkodrane”, t’i vëmë në dyshim talentin. O Tempera, o Mores! 

31 tetor 2022

05 October 2022

🔵Tundime sirenash greke për artisten arvanite Irena Papas - nga K. P. Traboini

TUNDIME SIRENASH GREKE
PËR ARTISTEN ARVANITE IRENA PAPAS

“I ngjaj nënës sime. Ajo ishte ezmere si unë. Ajo vinte nga Epiri, ndërsa im atë vinte, sipas gjasave, nga Shqipëria. Ndoshta jam shqiptare ose gjysmëshqiptare. Peloponezi është përplot me shqiptarë”. - Irena Papas

Nga K. P. TRABOINI

Dekani i shkencave politike të një Universitetit në Athinë na qenka tunduar aq shumë se në Shqipëri ca djem e vajza entuziaste po flasin shpesh për origjinën e aktores se madhe Irena Papas, e cila ka ndërruar jetë pak ditë më parë. Nuk priti profesori i politikes greke as të kalojnë 40 ditë, që ai si ortodoks i mirë duhej ta respektonte duke mos e përgoju e përgënjeshtru një të vdekur. Ka dalë kirje Dimitris Christopoulos me një shkrim “Ode” për kombin dhe “shqiptarja” Irini Pappas, ku kërkon të rrëzojë mite shqiptare e në vend të tyre të ngrejë mite greke, sikur të mos mjaftonin gjitha ato përrallisje greke sikur e gjithë bota është greke e përtej kësaj nuk ka asgjë tjetër.  Ka bërë një film me humor Hollivudi për këtë mirëpo në Athinë fryjnë tjerë erëra. Se kush i paska dërguar profesorit grek te politikës njoftimin( kemi plot spiunë mediatikë në mes nesh e media qe paguhen nga të huajt) që në Shqipëri komentojnë se Irena Papas e ka prejardhjen arvanite, pra shqiptare, dhe se shqiptarët po ndjejnë kënaqësi deri në eufori nga ky fakt. Mirëpo ajo që i gëzon shqiptaret, anipse me gëzime mbase naive, port e sinqerta, i tërbon grekët e megaloidhesë si puna e profesorit të shkencave politike në Athinë, i cili ngutet të shkruaj se Irena Papas është vetëm greke dhe gjaku prej të cilës rrjedh nuk ka rëndësi. Madje shkon më tej duke thënë se në Peleponezin arvanitas ka pas dikur një popullsi greke me një gjuhë të vjetër te harrur që nuk ishte shqipe. Hajde levend profesor hajde. Ku nuk e çon fantazia kur ke tundime sirenash greke. Kudo.  Dhe mohon atë që thoshte në një intervistë vete aktorja e madhe me reputacion botëror, kur e pyetën pse ishte ezmere “I ngjaj nënës sime. Ajo ishte ezmere si unë. Ajo vinte nga Epiri, ndërsa im atë vinte, sipas gjasave, nga Shqipëria. Ndoshta jam shqiptare ose gjysmë shqiptare. Peloponezi është përplot me shqiptarë”. Por nuk do profesori i politikës së Athinës. Ngul këmbë si mushka, madje duke sjellë si argument dy argatë gazetarë, renegatë të arvanitasve, të cilët kanë dalë hapur kundër veprës së Aristidh Kolës e për të cilët kemi shkruar vite më parë duke u dhënë gjegje provokimeve të tyre nga skutat e errëta të panhelenizmit shovinist. Kësisoj ndryshe nga se ka thënë aktorja e madhe për veten dhe origjinën e prindërve, ky profesori i politikës grekomadhe fantazon:  “Le të themi që Irini Pappas nuk ishte as arvanitase. Fshati i saj, Chiliomodi në Korinth si dhe Agionori nga erdhën banorët e Chiliomodit, nuk flisnin dialektin arvanitas për të paktën 150 vitet e fundit, ndryshe nga shumica e fshatrave në rajonin e tyre. Ata flisnin një dialekt të vjetër grek të Peloponezit, një fakt që ndoshta sugjeron një gjuhë shumë të vjetër greke. Siç kanë vënë në dukje studiuesit e arvanitasve dhe ekspertët e shkëlqyer të kësaj çështjeje si Leonidas Empirikos dhe Lambros Baltsiotis, kemi të bëjmë me një “pykë” greqishtfolëse midis dy rajoneve të mëdha shqipfolëse.” Kësaj i thonë i zoti e shet e tellall profesori nuk e jep. Për mendjet naive të disa shqiptarëve që e popullarizojnë dhe e vlerësojnë me eufori shkrimin cinik të profesorit të politikës greke, reagimi dhe qëndrimi im ju duket absurd. Por këtyre kritizerëve naivë dua t’ju them: Kam jetuar 5 vjet në Greqi, sikur të mos e dija realitetin mbase do më gënjente retorika e këtij profesori, që një hall i madh e bën të dalë e të thotë se gjaku i kombeve nuk ka asnjë vlerë. Së pari ai shqetësohet çfarë shkruajnë portalet në Shqipëri. Po agjendë profesorësh universiteti në Athinë është kjo? Po atyre portaleve e komenteve në kushtet e lirisë së mendimit publik, as vetë ne shqiptarët nuk u vëmë shumë rëndësi. Si u ndodh pra të tromakset një profesor atje në dekanatin e tij në Athinë. Kaq e frikshme për një grek intelektual qenka krenaria e shqiptarëve për atë pjesë të kombit të vet që për shumë rrethana, shpesh të padrejta historike, u gjend në një shtet tjetër. Ai profesor as pranon të thotë po, arvanitë do të thotë albanë, arbërorë dhe nuk ka asgjë për tu shqetësuar nga ky solidaritet "gjaku" .
Unë nuk jam shqiptaromadh, mos o Zot, por edhe pse jam që 22 vjet qytetar amerikan nuk ngutëm të mohoj atë pjesë që më bën shqiptar kombëtar, por as të mohoj krenarinë e ID së shtuar. Çfarë pra e shqetëson profesorin që po i tronditet me themel megaloidheja?! Duhet të dimë të lexojmë në mes të rreshtave që është sekreti i profesionit të gazetarisë, për te kuptuar sadopak profesorin grek të politikës.  Mua si shqiptar nuk më shqetëson fare çfarë thotë profesori, se fjalët janë gjethe, por përpiqem të shoh trungun. Tundimin e tij, të atyre që e furnizojnë me lajme nga Shqipëria, të atyre që e përkthejnë dhe na ofrojnë taze pilaf me oriz grek, me të cilin në Athinë ushqejnë pulat. I njoh mirë grekët, për mirë dhe për keq. I admiroj artistët e mëdhenj grekë që për fat nuk janë si ky profesori që "një herë në mot del e kullot", por njerëz me personalitet, të admirueshëm, që e duan atdheun e kombin e vet grek, por i respektojnë kombet e popujt e tjerë, sepse ajo që është greke, në art e kulturë, është edhe shqiptare se jemi fqinjë e të afërt historikisht, por edhe të gjithë popujve të tjerë pa dallim. Ne i duam dhe i admirojmë shkrimtarët grekë, kompozitorët grekë, artistet grekë, këngëtarët grekë,  ndërsa profesori i politikës që e shqetëson qenia me gjak shqiptar e Irena Papas, kërkon të vërë sinore në mes të popujve, dhe pa teklif merr pjesë në këtë grindnajë,  jo e imja e jo e jotja. Mediokritet i gjallë. Mjerë profesorati i Universitetit te Athinës çfarë studentësh përgatit në një vend të Bashkimit Europian.

Po çfarë shkruhet nëpër media për Irena Papas dhe çfarë ajo ka thënë për origjinën e saj? E lindur si Irene Lelekou (Ειρήνη Λελέκου) artistja e famshme greke në fshatin e Chiliomodit në rrethinat e  Korintit. E ëma, Eleni Prevezanou (Ελένη Πρεβεζάνου) ishte arsimtare dhe i ati, Stavros Lelekos (Σταύρος Λελέκος), jepte mësim dramaturgji klasike në shkollën Sofikós të Korinthit. Vetë aktorja në një intervistë, e pyetur se përse ishte kaq ezmere, është përgjigjur se “I ngjaj nënës sime. Ajo ishte ezmere si unë. Ajo vinte nga Epiri, ndërsa im atë vinte, sipas gjasave, nga Shqipëria. Ndoshta jam shqiptare ose gjysmëshqiptare. Peloponezi është përplot me shqiptarë”.

Gazetari që e ka intervistuar nuk ka qenë aq i pamend sa ta pyes si ndjehesh më shumë, greke apo shqiptare, nuk i ka vene dilema aktoren së madhe e cila nuk përjetonte as dilema e as dualitete siç ka në kokën e profesorit Dimitris Christopoulos. Sepse kur je mendje hapur gjërat janë më të lehta të shpjegohen e të kuptohen. Bukowski ky poet i madh amerikan, që kam pas kënaqësinë ta përkthej, megjithëse me baba amerikan, kishte lind në Gjermani e ndjehej gjerman deri në palcë në krijimet e tij e kjo e bënte ndryshe nga të gjithë poetët e tjerët. Disa e quanin gjerman i mallkuar, por ai nuk shqetësohej nga kjo. Nuk ja mohon dot Robert De Niros dhe Al Paçinos apo dhe Martin Skorcezes të qenit italian, megjithëse janë krenaria e shpirtit amerikan. Nuk ngutet njeri në Amerikë të thotë, jo nuk kanë asgjë italiane se gjaku nuk thotë asgjë,  siç profanon kataklizmën e tij për origjinat njerëzore profesori grek i politikës,  qe kam bindjen se nuk di asgjë për veten me shumë se dy breza. Mund të jetë gjakhumbur. Dhe kështu i do edhe të tjerët. Ky arrin deri atje sa mohojë rrënjët e kombeve, njeriu pra qenka produkt i komercializmit politik, pra ky zotëri mishërohet në parimin jo jemi andej nga i kemi rrënjët, por jemi  produkt gjenetik i asaj që hamë. Hamë suflaq grek, dhe duhet te jemi patjetër grek.  Ky zotëri i tunduar se po i marrin shqiptarët ikonën greke me gjak shqiptar Irena Papas, as merr mundimin që për origjinën e gjallnorëve të lëçisë ca parime të etimologjisë, prejardhjen e emrave të cilat fshehin histori. Emri i Irena Papas në lindje të saj ka qenë Irena Leleku. Familje arvanite dhe jo greke. Kot lodhet profesori i tunduar grek (nësë është - se mos na del dhe ai arvanit që lufton kundër llojit të vet), se mbiemri i vajzërisë e thotë vete origjinën. Më gjeni cila është etimologjia e këtij emri në gjuhën greke? Nuk ekziston. Por ekziston në gjuhen shqipe. Apo dhe gjuhët si dhe gjaku për ju nuk kanë rëndësi?! Po për Irena Papas - Leleku ka shkruar në revistën i paharruari Aristidh P. Kola, që kohët e fundit u nderua me një nga titujt më të lartë në Shqipëri, "Nderi i kombit". Pse ky profesori i politikës greke nuk e kundërshtoi atë botë Aristidh P. Kolën, apo mendon se pasi vranë studiuesin e madh arvanit nuk ka më zëra arvanitësh në Greqi?! Profesori i tunduar i mjafton të lexojë kujtimet e nobelistit grek Odisea Elitis ku thotë se kur donim të hanim drekën gjyshja i thërriste në gjuhën arvanite, pra shqip.  E nuk është vetëm Melina Merkuri e Irena Papas (Leleku), por një plejadë personalitetesh që përfaqësojnë Greqinë dhe kanë prejardhje shqiptare. Kjo nuk duhet të shqetësojë askënd, sepse popujt kur janë fqinjë të mirë japin e marrin jo vetëm bukë e ujë, por edhe kulturë e dije, bashkëjetojnë e përzihen ndërmjet vedit. Dhe këtij profesori që kërkon të verë kufinj të hekurt në mes popujve, i sugjeroj të lexojë sadopak nga fjalët e urta të shqiptareve të Greqisë, që në  vendin fqinjë i quajnë arvanitë, "gjaku ujë nuk bëhet", duan apo nuk duan profesorët e politikës grekomadhe.

5 tetor 2022