Ikja e dytë e Isa Buletinit - nga K. P. Traboini

IKJA E DYTË E ISA BULETINIT, 1915.

Monumenti i tij duhet të jetë në Mitrovicë dhe jo në Shkodër.

Nga Kolec P. Traboini

Kur t'i keni lexuar shënimet në librin e fratit atdhetar të ekzekutuar nga komunistët serbë, At Bernandin Llupi OFM, do të pyesni me të drejtë, pse Isa Buletini e lëshoi llogoren e mbrojtjes shqiptare nga ushtria malazeze, në vitin 1915, ushtri e cila donte të hynte e të pushtonte Shkodren përmes luginave e qafave të maleve, se fronti në krah të liqenit ishte i fortifikuar rëndë e nuk kalonin dot. Gjenerali malazez i dërgoi letër shtabit shqiptar që kishte organizuar mbrojtjen, përgjigja që negative, nuk kalonte dot në trojet e Malësisë së Veriut. Do ti priste pushka.

Gjenerali malazez tentoi me ushtri, nisi luftën, por malësorët në llogore bënë qindresë të jashtzakonshme. Në llogore ishin Bajram Curri me gjakovarët, Isa Buletini me luftetaret e vet, Zefi i Vogël, një trim i rrallë (i vrarë më vonë nga Azem Galica), si dhe fiset e Gashit, Krasniqes, e më se shumti luftëtarët trima të Nikaj Merturit

Në sulmet e para ushtria malazezë pati viktima. Ajo gjendje, ushtria malazeze përballë llogoreve të malësorëve qendrestarë vazhdoi disa ditë derisa Isa Buletini me 70 luftëtarët e vet lëshoi frontin e qëndresës e iku pa thënë as shkakun pse kje ika. Kjo ikje vuri në panik gashianët, që nga frika e reprazaljeve të sllavëve boshatisen kullat e i larguan familjet. Qëndresa pësoi një të çarë nga brenda. Rezistuan mjaft, por në fund u detyruan të lëshojnë frontin. Ushtria e rregullt malazeze me gjeneralin e tyre mësynë luginave e qafave të maleve dhe e pushtuan për të dytën herë Shkodrën.

Kësaj herë në pushtim të dytë ushtria e Krajl Nikollës u tregua më mizore. Në Shkodër janë ekzekutuar mbi 2000 vetë ndër ta po dihet, patrioti e luftëtari Çerçiz Topulli.

A thua po të qëndronin fort në llogoret shqiptarët e të mos i kapte paniku me ikjen e Isa Buletinit, Shkodra nuk do ti kishte ato 2000 viktima të ekzekutuara?

Pse iku Isa Buletini? Pse për këtë ikje nuk ka folur kurrkush nga historianët në librat kushtuar Isa Buletinit?

Po ku shkoi me ato 70 burra luftëtarë?

Dhe pse u gjend në Mal të Zi?Kush i dha besë e strehim? Besë që u kthye në pabesë sepse Isa Buletinin pa kaluar një vit e vranë ata që i dhanë strehë në Mal të Zi.

Na vjen keq se kanë mbet në terrinë plot ngjarje si enigma që historianet nuk i prekin, sa të krijohet përshtypja se historianët janë lahutarë që këndojnë veç lavde.

Dhe pyetje që lind kur lexon këto fakte është, Shkodra që nuk ka monument të Gjergj Kastriotit, që në vend të Fishtës ka një grumbull gurësh, që nuk ka një monument për Mbretin Bardhyl, as Teutën, as Idromenon, as Marie Shllakun, e të tjerë pse i duhet monumenti madhështor i Isa Buletinit. Ai vërtetë ka meritat e veta historike, por në Shkodër emri i tij lidhet me tragjedinë e ekzekutimit të 2000 shkodranëve,malësorëve,patriotëve ndër të cilët një nga fisi i tim ati, Gojçaj i Hotit, Fran Marketa i varur nga malazezët bashkë me një shokun e vet mysliman Shkodre te Dugajt e Reja. A ka parë kush ndonjë pllakë përkujtimore. Se ata bënë një heroizëm, shqyen në publik flamurin e pushtuesve.

Shkrova në titull ikja e dytë e Isa Buletinit sepse e para po dihet, e ka shkruar Hasan Prishtina në librin historik "Shkurtim kujtimesh" e ka të bëjë me braktisjen që Isa Buletini i bëri i Shkupit shqiptar të çliruar nda shqiptarët prej osmanëve. E përse kje ika, për të shpëtuar Sulltan Reshatin e Stambollit. U hap paniku dhe ushtria serbe e pushtoi Shkupin dhe arrestoi Hasan Prishtinën. Humbi përgjithmonë Shkupi shqiptar. Isa Buletinit në ikje drejt Selanikut.

Nuk kemi çfarë t'u bëjmë historisë dhe fakteve, por një gjë të arsyeshme mund ta bëjmë, hiqeni monumentin e Isa Buletinit e vendoseni në Mitrovicë, sepse Mitrovica ka nevojë më shumë për tu konsakruar shqiptare dhe pretendimet dhe ëndërrat e serbëve për Mitrovicën të digjen në ferr.

E thamë dhe e përsërisim, disa inkosueguenca në jetën e heronjve nuk ja pakësojnë atyre vlerat e e kontributet që në kushte të vështira dhanë, por në histori heronjt sado merita të kenë duhet të jenë të vërtetë. Me hije dhe me dritë.

7 mars 2026

---------------- 🔻 --------------

AT BERNANDIN LLUPI, OFM

HISTORIA E LUFTËS KUNDRA MALIT TË ZI

........Nga At Berandin Llupi OFM

KREU III

Faqe 40-54

SHQYPTARËT LSHOJNË BALLIN E LUFTËS

Edhe nji herë para se me dalë pine kafe e e tue u bâ gati me shkue, se do t'ishin të varruemtë e të po ndihet prap nji zhurmë e nji poterë e jashtzakonshme n'oborr të kullës. N'e parë kujtuenë se do t'ishin të varruemtë e të dekunt qi ishin tue i bajtë prej luftet e prandej u çuene të gjithë në kambë, disa duelen jashtë e disa qiten kryet në dritsore pale a po mujshin me marrë vesht shka ishte gjith ajo zhurmë e poterë. Qe se u muer vesht e të gjith meten të habitun tue pá shum popull qi kishte ardhë te kulla se e dijshin se aty parija kishte ngulë. Diftunë se kishin Ishue ballin e luftës e shkakun e të hikunit tue thanë se mbasi panë se Izá Begu Boletin me nja 70 vetë kishte Ishue ballin e luftës e muer hiken, edhe tjerve u hini friga e Ishunë pritat. Gashi por sá muer vesht hiken e Isa Boletinit, jo vetem se lshoj pritat por i a ndisi me dlirë shpijat e me hikë kahë të mujshin i madh e i vogel. Lufta vijote gjithnji mâ e rrebtë. Kúr Izá Boletini muer hiken e lshoi pritat pá kenë endè i ngushtuemë persë fortët prej Shkjaut, bâni disa me pasë dyshim a thue mos do t'kishte hanger para Shkjaut, tue u bà marak tjerët per ata të hikun të pa arsyeshem, tue ligshtue edhe tjerët. Të hikunt e tij shkaktoi zhgatrrimin e luftës e kështu njani mbas tjetrit merrshin hiken pá dijtë psehin. Mbas atyne atëherë edhe Zefi i Vogel me çetë të vogel të Begashit, qi ishin kund njiqind vetë. Ishoi pritat e shkoi fill te Bajrami me i diftue gjithsesi arsyenë e të hikunit. Bajrami porsa pau Zefin e Vogel e muer vesht fjalët se ushtrija kishte fillue me u demoralizue tue Ishue pritat e luftës; si muer vesht se Izá Boletini me gjith ata burra qi pat me veti, hiku, e tue pá se edhe Zefi dote me hikë me ta, i hini nji frigë e madhe, u zbé në fëtyrë e fryma filloi me i mungue. Ah! Ma paç faqen e zezë si na korite e na fike per së gjallit i u suellë e i tha, e të gjith i persriten këto fjalë tue thanë, si mbrrijti me e bå ketë punë; me hikë para të gjithve pá pasë nevojë. E sjellë kahë Zefi i tha: More Zef, páshë Zotin t'and e fén t'ande, nemose ti rri me né e të qindrojmë së bashkut. Pse tha Zefi na besen e bén i a kena dhanë të gjith shoqi-shojt me qindrue së bashkut e jo dikush po po e dikush jo. Shpirt kena të gjith e të gjithve na dhimbet jeta. Këjo punë ishte dashtë m'u mendue para se me u lidhë me besë e fé. Kür pashë se Izá Beg Boletini s'pat gajle per marre se aq shpejt e kishte harrue benë e bâme e besen e dhanun, atëherë edhe un qi s'kam interesë as gajle se po fiket e po koritet ky kuvend, Ishova priten si tjerët e tash jé tue më pá këtu. Të lutem i thotë Bajrami: Páshë Zotin, Dinin e Imán, dredhoni në luftë burra. Zefi u pá kjartë se s'kishte mend me hî mâ në luftë, por per me i a mbyllë gojen e me e xanë ngusht Bajramin i tha: Qe un me gjith çetë t'ême po dredhi; por due mâ parë të më prijnë gashnjanët; pse atëherë jam gati me u shkue mbas. Ndersá Bajrami ishte tue u mundue me i a mbushë menden Zefit e tjerve, shifeshin çetë çetë kahë ushtrija e populli merrshin hiken. Nuk vonuenë e u drodhen edhe kualt, qi kjenë ndisë me mitroloza e me pushkë. Drita kishte ndisë pak me dalë, kur po i a behin disá burra e må e shumta prej Gashit, qi të dispruemë prej idhnimit e trâmet, kahë panë se sharruenë me gja e me máll, me të madh e me të vogel e kahë panë se Gashi me gjithshka pat nisi me hikë tue Ishue vendin: filluenë me u ngatërrue me Bajramin, e me do krenë qi ishin kenë shkaku, per të cillin i kundershtuenë Shkjaut. Prandej mzì mujten me u zhgatrrue perpá u mbytë ndermjet vetit. Zefi i i vogel mbasi puna u perzie, bashkë me të krishtênë i qiten rrethin fratit, qi mos t'i ndollte ndo'i rrezik, edhe dá me'iherë me çue nji nieri, me shkue me marrë flamurin e me e prû sá mâ shpejt aty. U quenë fjalë edhe luftarve të vet, qi tue pasë para syshë besen e dhanun e bén e bârne, mos t'i lshojshin pritat på i Ishue ma i mbrami musliman. E me të vertetë kështů vepruenë per mbas urdhnit a mâ mirë si mbas pamjes si do të merrte anë, puna. Krenët e Gashit e të Krasniqes e bueren krejt shpresen e i thane Bajramit se dojshin me u gatue jo me luftue, por me hikë sá mâ parë me pshtue nemose gjân e mâllin e robnin. Kshilluenë njiherit edhe Bajramin me hikë tue kalue Drinin. Edhe Bajrami e pá açik se robnija ishte terbue kundra si e se ndoekush prej disprimit mujte me i rrezikue jeten; pá edhe se rregullin må s'mund të vête e se tjeter mjet s'i kishte metë per me pshtue jeten, veçse me bå si bâjnë tjerët (faqja e bardhë ase mâ mirë faqja e zezë e kambët e shpejta) d.m.th m'u vû në të hikun. Atëherë Bajrami luti Zefin e Vogel, qi të kishte me vetë nji çetë të bukur burrash, mos t'a lête vetun por bashkë me të t'udhtote e të kalote Drinin. Mblue prej turpit e me sŷ per dhé Bajrami thirri fratin me krenë të vet e u tha: Prá burra paska kenë rrezik me u koritë per së gjallit. Un s'kam shka ju tham se jeni tue e pá vetë, se kush kenka turk s'paska as besë as fé. Prandej po u lutem ju të krishtenve, Pashë Zotin t'Uej mos t'a Ishoni pá qindresë. Tjeter s'dij shka t'i u tham mbasi puna u bâ si u bâ, un po dal n'Iballe te Zenel Aga. Thirri prandej m'anesh P. Llupin tue i dorzue mitrolozat e do landë luftet. Frati u vundue tue i thanë: Po, me ande po i marr në kje se Z. e Juej s'i difton kujë se mi bânë teslimë, pse kishesh me më prishë punë shum. Por a e di shka bân: epi urdhen nipit t'an Izmi Currit, qi pá dijtë kush gja njanin mitroloz të ma bite mue në Palç te qela e tjetrin t'a çojë në Salcë te Prel Tuli, e kështû per shka do qi mund të ndollë mos t'u gjindshin të dy në një vend. Izmi dishirin e Bajramit e çoi në vend plotsisht. Frati atëherë u suellë kahë Bajrami e i tha: Para se të dahena Bajram i kam nja dý fjalë me ty e me gjith ketë popull po u lutem, qi t'i kuptoni fjalët e mija mandej të veproni. More burra seri po báj per ju të gjith, pse tue pasë punen e luftës per së mbarit, kû jeni tue e pá rrezikun e per çë farë arsyeje jeni tue e lshue e jeni tue hikë me dam të madh? Prá na të gjith para se t'u nisshim me luftue kundra Shkjaut, sho-shojt ja dhamë besen me bé, se per së gjallit s'do t'a lejshim Shkján me na shkelë. Po tash ků janë fjalët? Ků e keni émnin e Zotit e besen e tij, qi kemë dhanë e lidhë me të? Prá Pashë të Lumin Zot qi na ká falë, ju lutem më ndigjoni e mos të koritena, mos të damtojmë vetin per mend mbasi luften e kena endè per së mbarit. Na pá u tallë po i bâjmë zâ Gashit e Krasniqes e të hikunve, qi të drellojnë të gjith burrat e njekshtů si jena bashkë me ty Bajram po ndisena per Qafë të Morinës. Popullit atëherë ká me i u mbushë mendja e ká me u zemrue, tue pá zemrimin e qindresen tonë, pse mbasi i a kemi hî kësajë pune, âsht mirë me e krye tue mbarue me nderë e me erz e jo m'u marrue. Mbarue se mbarue, të desim si burrat tue qindrue e jo me marrë hiken si jena tue bâ. Dinje se po qindruemë me njatë besë qi i dhamë sho-shojt, besoni se i Lumi Zot ká me na ndimue me u dá me nderë e Shkjau s'ká me mujtë me hî aq kollaj. Së mbramit trimi ká Selametin e kur bén e bâme e besen e dhanme të jena mundue me e çue në vend, ajo ká me na ndimue. Atëherë kena me perdorue nji dredhí tjeter me Shkjá tue u marrë vesht me tê me të mirë. Ky prá â i vetmi drejtim e tertipi i êm e mâ e mbramja mënyrë qi mund të na dajë me nderë e pá u damtue fort.

Fjalët e fratit i a mbushen menden vetem krenve të Nikajve e të Merturit,

Merturit, të Gege Hysent e pak Bytyçve e disa të Krasniqve, por e hiç gashianve e Zefit të Vogel, disa agajve e popullit tjeter Bajrami i shkretë, që dishrote zemrimin, kishte metë si një trupore me t'u dhimtë me e pa aq të pervûm e aq të piklluem, qi s'dite kahë me i a majtë as se ai me i rá në tê. S'dite shka me folë; kishte ndejë krejt i habitun tue kqyrë herë njanin herë tjetrin, pá çilë zanin e gojës tue veshtrue shka po flitshin tjerët. Pá u shkue gjatë fjalve u dha fund Zefi i Vogel tue thanë: Lum Zotnia Frat, kot e ké se merr merzi e mundohesh per né, per nderë e për të mirë të kombit e të këtyne, dije se nuk të xanë besë, s'ndiejnë as s'janë të zotët me qindrue, pse s'kanë besë as lidhje mes vetit. Po a s'janë njekta që e ngushtuenë Bajramin i cilli edhe pat sy e faqe me e hjekë bajrakun? Po a nuk janë këta qi u diftuenë açik se nuk ishin shqyptarë, se per Shqipni s' luftojshin e se bisedë tjeter s'paten në gojë veçse me hjeke bajrakun e kombit? Bje fjala se këta po të xankan besë, po kush ásht búrr me i ndalë e me i dredhë e me u dhanë zemër, qi të qindrojë kundra mendes së vet ata qi s'xehen hiç se janë koritë e s'dijnë shka âsht burrnija? Mos i u dhashtë hika se s'asht kush qi mund t'i ndale, Posë Zefit të Vogel kerkush nuk çili gojë, punen e lane të prishun e lum kush mund të hikë mâ i pari. Tash Bajramit e Zeft të Vogël s'met tjeter veçse me i lypë leje fratit e m'u largue. Por ky tha: Ma kadalë burra, pse edhe un po vi bashkë me ju mbasi ju s'po i u dhimbet hiç ky vend, as un me çetë t'ême vetem nuk jam i zoti me ba qindresë.

Tue bå rrugë. Bajrami i thotë fratit: Ti zotni më njel fort mirë, pse kè pasë provë në dorë a jam a s'jam Shqyptar, a e due à s'e due Vatanin t'em, prandej un s'e mendova aq gjatë e s'e bana per kurmil të keq, veçse kjeçë shterngue prej parís, me të thanë me e hjeka bajrakun e Shqypnis jo pergjithmonë por så pr'i herë. Prandej sido qi u bâ puna të më falësh per idhnim qi të shkaktova. Sâ per idhnim i tha frati âsht punë e kollajtë m'u falë, por fjala me hjekë bajrakun, s'ká si falet e s'harrohet, pse historija ká me e majtë të shkrume me germa të zeza për jetë të jetës, mohimin e dhunen qi Kosova mendoj e dishroi me i bå. Kur mbrrijten te kullat e Bajraktarit të Krasniqes, aty u danë Bajrami me Zefin e Vogel e me nji karvan të madh mueren rrugen e kaluenë Drinin tue shkue n'lballe. Aty nguli frati me pari e me nji çetë të krishtenësh. Nji pershtypje të madhe u bani fratit e tjerve, kur hetuene nji heshtim, qi mblote kullat. Këtu tri dit para kje pritë me krahë haptë e shend e verë shpijaku me sherbtorë rrijshin në kambë tue bå sherbim. Hija e bukur qi ishte stolise per bukuri me gjithnduerë halijash, kishte ndrrue krejt, ishte ndrrue në të zi. Aty nuk u shifshin mâ burrat, qi kuvendshin punë me randsí, e qi buzë qeshun u argtojshin me njani tjetrin. Atë vend e kishin zaptue do tjerë, qi kahë fëtyra dukeshin t'idhnuem e të dispruem. Dyerët e kullave i kishin të çiluna, mrendë nuk rrite kerkush qi me thirrë mikun me fjalë të zakonshme: Mirë se të pruni Zoti e hoshgjelden. Robnija kur kishin marrë vesht se kishte hikë Izá Boletini e kur paten marrë urdhnin e të zotët e shpís, pá u tallë hiç u vunë në të hikun me gjå e me mall tue lanë shkret kullat. Gjithkush qi kalote andej pari tue pá kullat e vendin vojtë aq në hall, tue lujtë kryetë prej dhimbet e të thekunit thote: Ah! Medet se çë rrezik na gjet, e ty qi u bane shkaku i këtij rrenimi kurr mos t'a priftë marë Zoti. Rruga qi banë ishte kanë mbushë me gjå të gjallë e me robni qi i ndlojshin udhtimin shtegtarit, per me shpejtue. Rrugës s'u ndiete tjeter veçse brim robnijet, fëmish e shtâsësh njaq sá me i u dhimtë deri anmikut. Bajrami e Zefi i Vogel nuk u hetuenë fort rrugës, u grahen njani kalit, tjetri kambve kahë drojshin mos t'u ngatrrote kush me ta e mos t'i ndollte ndo'i rrezik prej popullit, qi prej disprimit mzí çë pritshin me u ngatrrue me ndokend sidomos me ata qi kjene shkaku i rrenimit të tyne. Lufta u ndiete se vijote bukur mirë sado qi ishin pakue mbas fjalve prej 2000 e mâ teper qi kjene në fillim paten metë nja 600 vetë, qi luftojshin si burrat. Lajmi i fratit e i krenve se kishin hikë u hap me 'i herë e popullit të ndigjoni nji lutje, qi e kam per të mirë t'uej e të këtij populli, me më diftue a thue robnija me gjå e mall kishte kalue Valbonen me kohë. Si urdhnon Z. i pergjegjen do Nikaj e Merturas, na njetash sá kaluemë s'kemë ndeshë në nieri të gjallë, e shka më duket s'ka metë kush andej posë luftarve shokve t'onë. Prá mbasi po më suguroni per ketë punë, a di shka bâni, dredhni mbrapa, e merrnjani këtyne burrave qi kaluenë disá sakica e pá u vonue pikë må së parit prishni ketë uren e Valbonës këtu, mandej prishni urat e vigjt tjerë. Merrni edhe nja tre dinamita, në kje nevoja me i perdorun me rrenue urat. Këta dinamita banjani dorzim disá të krishtenve pse në ketë mënyrë i shkreti popull ka me pasë kohë me hikë, tue kenë se Shkjau nuk ká me mujtë kollaj me kalue në ketë anë pá urë, mbasi vendet nuk i dijnë. Kshillin e fratit e ndigjuene e e çuenë në vend çeta e tij pá pasë nevojë per ndimë të kujë. Ismi Curri a e njeu a s'e njeu ketë lajm e ketë kshill, dote me u diftue para popullit se i a dote të miren per me i hî në hater tue u thanë se ai i pshtoi prej Shkjaut me hollsítë vet. U mundue e bâni çmos me i a mushë menden ndo'i musulmanit të Gashit qi t'u bashkojshin me të krishtenë me krye nji gjå send qi ishte per të mirë të tyne. Këtij qellimit i duelen në krye pse duelen të krishtenët e mbas tyne disa të Gashit, qi s'lanë urë as vig pá rrenue. Atëherë frati bashkë me parí i luten të krishtent mos me hikë, por me i kundershtue Shkjaut, derisa t'i a pritshin hovin e të mujshin të hikunt me pasë kohë me mrrijtë shndosh deri në Mertur, e ketë dishir t'u a diftojshin edhe luftarve tjerë, qi kishin lanë mrapa. Të gjith të krishtent qi kjene aty i ndejen urdhnit të fratit e të parís. Mbasi i rregulluenë këto punë, frati me parí e Ismi Currin tue hecë naten neper terr, tue u rrxue e tue u gerdhishtë fëtyrës e duerësh, sà kjenë në rrezik me u verbue. Rruga nuk ishte fort e largtë por diku prej territ, diku prej robnís e mâ teper prej gjasë së gjáll s'mujten me hecë si kujtuenë, pse po të kishin mujtë me hecë do të kishin fluturue, kahë u hini friga e kahë rrijshin tue mendue e me gjetë mënyren si me i pshtue atij rrezikut. Så fillo drita me zbardhë e kur mbrrijten te gurra e Gurapeshit permbi Geghyse, aty frati i u ul mushkut e shka i Nikaj e i Mertur u ndalen e ndezen nji zjarm të madh fort. Frati mzí flitěte prej së ftoftit prandej nisi me u xé, por kahë ishin shum vetë ndezen shum zjarmije e aty shum ndisen me hanger bukë. Si paten kenë xé mirë, frati në sŷ të gjithve nisi me i folë Ismi Currit: Z. a i more vesht fjalët me te cillat të lutet Bajram Curri të flitësh me këta e t'a mbushësh menden popullit, të fillojë këtû në Qafë të Kolçit me qindrue kundra Shkjaut. Prá Lum Ismi- vijoi frati - Bajrami e shokët e tij me e pate dashtë vatanin, i a kishin ndisë me qindrue në Qafë të Morinës e s'do t'ishin vû në të hikun. Tash Z. e Tij dishrueka me u dhanë zêmer, pse me e pasë pasë ju njetin e mirë me qindrue e me dekë per atdhé nuk do t'ishin frue aq fort e as s'do të kishin dekë para kohet. Por marre per jú pse patët guxim me hikë n'atë mënyrë. Na sot Z. Isem po e shofim se s'asht kohë me zêmrue, por do të gjejmë mënyren qi mos të fiken bajrakët t'onë. Si frati si krenët u ndalen aty në Guropës, jo m'u xé e me pushue qi paten aq nevojë, por edhe 'i herë me i thanë nja dý fjalë per me kenë të gjith nji mendimit. Fjalët e kshillin e Bajramit e mueren vesht hollë si frati si krenët, se ku dojshin me dalë. Tue bâ rrugë kishin pasë ndie prej të hikunve se dishrojshin me qindrue kundra Shkjaut në Qafë të Kolçit. Tash set cillit i a pret mendja e thotë se kur s'mujtem me qindrue 2000 vetë e mâ teper ushtarë s'kjemë të zotët me i bå ball në Qafë të Morinës, si kanë me kenë të zotët me i bå ball vetem Nikaj e Mertur? Prá Zoti e din, por né e kedo qi t'a ndiejë ketë punë na bân me dyshue se Bajrami mos të ketë dashtë nemose indirekt me e bå vetin fajtuer tue kshillue e tue qitë popullin me i kundershtue Shkjaut në Qafë të Kolçit, në mënyrë qi mos të pshtojshin pá u fikë Nikaj e Mertúr e të gjith parít të delshin fajtuer. Në këtë mënyrë Bajrami desht me mshehë pazotsín e padijen e vet, tue ken ai shkaku i rrenimit e i tê hikunit, pse po t'i kishte ndigjue kshillit të fratit nuk do t'ishin dá nemose me korí. Fjalët qi Bajrami tha tue hikë nuk i mueren hiç para syshë frati e parija, por ato fjalë kjenë arsyeja e shkaku per të cillen ata lidhen besë per së fortit tue thanë: aty ku pershinë kufini i Nikaj e i Mertur me Krasniqe mos të guxote kush me u kundërshtue Shkjaut. Pra, po ndolli qi ndokush guxon me e prishë ket urdhen,

 ta dijë qyshë tash se shka jena i Nikaj e i Mertur kena me i ndisë pushken mbarë kundra të hikunve. Ketë urdhen u a quenë me'i herë emigrantave të Gashit, të Krasniqes e të Bytyçit, qi porsá e ndienë ketë shterngesë e këtë urdhen paluenë veshtë e prej friget ndejen rahat. Frati u tha krenve se të merrte vesht se po avitej Gjenerali Vasoviqi, ai do t'i delte para, i shkroi edhe nji leter Gjeneralit tue i bâ me dije se në Qafë të Kolçit e tektej mos të kishin frigë pse ata ishin miq në besë të Nikajve e Merturit. Per mâ teper e bâni me dije se po t'i kundershtote kush, na kena me kenë ata qi kena me i a marrë uhán mikut dyfish, e Z. Jote mos të marrë merzi per ketë punë. Letren i a dha Tungj Myftarit Bajraktarit të Merturit bashkë me dy tjerë, Kolë Delís prej Curraj të Poshtem e nji tjetrit të Merturit, i porositi edhe me gojë qi mâ së parit t'i dorzojshin letren me porosí, e t'i u diftojshin edhe fjalët e shkrueme, letren mandej sá mâ parë t'i a epshin në dorë Gjeneralit. I porositi qi shì në Qafë të Kolçit, me nji shtîzë të gjatë fort t'a ngulshin aty nji bajrak të madh të bardhë. Kur mbrrijten te tregtari i Shen Gjergjit frati bleu dy metra beze të bardhë e u a dha djelmve t'a vejshin me shtizë. Këta dy djelm bashkë me Tungj Myftarin, pá u tutë urdhnin e kryenë mâ së mirit. Frati kahë e dote parín u tha, qi ata vetë per nji herë mos t'u shifshin me Gjeneralin, qi mos t'u ndollte ndo'i rrezik. Ai vetë

dote m'u ndeshë må parë me Gjeneralin e sidoqi r'ishte puna të shkojshin në Palç e të shkojshin e të rrijshin në nji shpí mshehtë e të merrshin lajmet prej tij. Tue bå rrugë mueren vesht prej disave, qi

mbrrijten må vonë mbas tyne, se Shkjau prej friget mos t'ishin të rrethuemë e të trathtuemë prej shqyptarve, kur paten morrijtë në Sernicë, të gjith drodhen e xunë vend në Qafë të Morinës per me u bashkue me shokë të vet. Të hikunt e Gashit, të Krasniqes e të Bytyçit, Nikaj e Mertur i priten sá mâ mirë e i pshtuenë me gjå e me mall nder vende të veta. Tue bâ rrugë, krenët e çetat qi kishin me veti vijshin të gjith tue u shperndá, si mbas rrugës qi u bite me marrë kahë shpijat e veta. Ashtû edhe frati me disa burra të famullis, me Sokol Bashen e me disá Nikaj, mueren rrugen kahë Currajt e Poshtem e duelen në Gjonpepaj per me pá si kishtë njehë i varruemi Xhuj Auduli. Si mbrrijti frati aty i ndrroi varrët tue i vû do mehlem, edhe i premtoi se po t'i bite rasa nuk do t'a harrote punen e tij. Tue i lypë Malit të Zí nji lêje kalimit per tê, qi t'a marrmen frati i tha se do t'i a çote per ndo'i nieri e kështû pá vonesë e pá frigë do të mund të shkote në shpí të vet. Xhuj Audulli pak vjet perpara, shtye prej nevojes vehtjake kishte ngulë në Gjakovë per me jetue. Mbasi duelen prej këtij të varruemit u ndisen me i bâ nji vizitë P. Nikoll Kolej, Famullitarit të Nikajve, mbasi bite rruga aty afer. Kur mbrrijten aty, sherbtori duel e u çilin deren, e mbasi hinë mbrendë pëveten si ishte frati. Frati pergjegji sherbtori kam uzdajë se do të jetë mirë, por nuk âsht këtu pse prej friget ká hikë naten, per mos me e xanë Shkjét e me e mbytë, ká shkue në Gjâj te Shkelqesa e tij i Perndritshmi e i Pernderueshmi Imzot Bernardin Shllaku, Ipexhgev i Pultit me i lypë lêje, qi me shkue te famullija e vet në Breg të Buenës, per me mujtë kështû me i pshtue rrezikut qi i kercnohej. Si, i tha P. Llupi ká hikë frati? Po ai çë të keq i ká bâ Shkjaut? Sherbtori: sikurse ju e dini ai i tutet hijes së vet e Shkjaut kurrgjå të keq s'i ká bâ. Por në don me e dijtë mba i po pëvetë per punë të tij, tanë sherri i yt. Po un shka hij në hikje të P. Nikollës, i thotë P. Llupi. Po i a kthej sherbtori, ti në punë të P. Nikollës nuk hinë, por ai hinë në punë r'ande. I bekuem (Bajrakët e Dukagjinit e kanë adet per shëj nderimit me i thirrë fratit me émen o i bekuem) sikurse e dijnë, tana

këto fise, se shum të zeza ti i ké bâ: armët qi ké dhanë, fyshekët qi ké dá per dam e rrenim të shkjeve e sá e sá tjera sidomos bajrakun e Shqypnis, qi e ké qitë në Qafë të Morinës, po a punë të vogla po të duken këto? Kurrgja mos me pá bá tjeter veçse kjo punë ka mjaftue me prishë freten e kishë. Kështû e kam ndje të bekuemin t'em tue bå dert punen t'ande, qi ké rrezikue të bekuem të tjerë. Mandej me pasë per të folë per ketë vendin tonë, ti Zotní e vetun ti je tue e marrë në qafë, pse Shkjau po po i grinë të gjith e po i fikë, si fiku Gashin e Krasniqen. Ti Z. je shkaku e jé tue qitë fitmet në ketë anë e n'atë anë u mbushe menden Nikajve e Merturit me luftue kundra Shkjaut, e thue mandej pse hiku i bekuemi e fretent tjerë. Po si mos me hikë more burr? Po shka jé tue thanë i pergjegji frati, burrat s'desin para kohet e prej friget, por si fatozat në log. Po ti me këto fjalë qi po thue, demek s'don me hikë? Un besa jo s'e kam kerkund nder mend me hikë as me dekë pá m'ardhë koha, e as s'hiku as s'lâ vetem të dy bajrakët. Me ndimë të Zotit nuk i lshoi perpá dekë e as nuk i lâ perpá u kujdesë per këta, qi mos t'u hijë ferrë në kambë. Un si meshtár qi jam e kam ketë parim se do te bâj çë mos me dhanë edhe jeten kû t'a lypë e mira e fés e e atdheut. Prá mbasi këto të dyja bashkohen më nja, me mujtë s'lâ gur pá que per me i dalë në krye këtij qellimit e kishem me e majtë vetin të lum me dhanë jeten per ketë qellim. Sherbtori i kishës së Nikajve e mate si per të saktë se dy bajrakët do t'u digjshin e do t'u piqshin si Gashi e Krasniqja, e u dukte fort i trazuem, e ma fort i penduemë per fjalë qi kishte dhanë, se jeten e vet dote me e bâ flije per hater të Zotit, tue rujtë kishen mos të damtohej prej shkjeve. Kishte rá në pikë të hallit se si me gjetë mënyren se si me pshtue kishen kahë s'kishte uzdajë pshtimit, e i kishin hî nervozt kundra P. Llupit të cillin e mate si shkaktarin e trenimit të dy bajrakëve e prej këtij idhnimit s'mujtetë me e majtë vetin pá folë ndo'i fjalë të vrashtë kundra tij. Prej sherbtorit u muer vesht se edhe P. Leonard Shajaku Famullitari i Currajve t'Eper, e P. Gjon Çapaliku famullitár i Rajës kishin hikë e shkue me u msheha kush e di se kû, veç thojshin se kishin kalue qafat tue hikë. Shkaku i hikjes së tyne kje se tue pasë marr vesht, e tue pasë på me sy se çe farë ngatrrimit bâni P. Llupi kundra Shkjaut do t'ishte e pamundun se do t'i shkojshin Shkjaut këto fjalë në vesh, se deri fretent mueren pjesë e çuenë popullin kundra nesh. Prandej s'met tjeter veç se me thanë: kambët e shpejta e faqja e bardhë, e hiken sá ku mujten ditë e natë. P. Llupi me shokë mbasi paten pushue mirë, u flladiten tue pi ujë të ftoftë; u çuenë e moren rrugen: Sokol Basha me do tjerë të Nikaj per shpija të veta e frati me tjerë prap u ndis per Palc. Kur mbrrijti atje gjet Ismi Currin me të cillin ishte kenë dá në Curraj të poshtem e kishte marrë nji rrugë tjeter per Palç. Prej do miqve Ismi kishte marrë vesht se disa prej Gashit e Krasniqes dishrojshin me e mbyt per inát të Bajramit, qi e kishte shkaktue tanë atë rrenim. Porsá mbrrijti frati në qelë të vet, qe se po e thrrasin disá djelmoçı të panjoftun. Frati del e i grishë me hî mbrendë, por këta nuk i u gjegjen por deshten me dijtë se kahë e kur do t'u ndiste Ismi Curri per me shkue në Shkoder. Këta të thirrun e këta të pëvetun ndolli nja dy a tri herë njani mbas tjetrit. Ne parë frati nuk u kujtue se keta të pëvetun e tanë ai kujdes mund të delte per dam te mikut, qi kishte në shpí. Së mbramit i merzitun tue u çue orë e ças, del eu thotë: urdhnoni e hini mbrendë e kështû mundemi me e dijtë prej gojës së tij se kur e çë farë rruget don me marrë; por ata nuk deshten me hî mbrendë. Atëherë frati per mos me i ndisë pá ndonji të gjegjun u tha: pritni se po flas me Ismin e po u diftoi se kur e kahë don me u ndisë; por ata i pergjegjen me të shpejtë, po fole me të mos i kallxò gjå per né, pse tash ndeshena rrugës. Fjalët e këtyne të mbramve e bânë fratin me dyshue e shkoi fill e foli me Ismin, shka do të jetë qi tash dy a tri herë vinë e më pëvesin me u ndisë Z. Juej, se kur e kahë don e un u kallxova pse s'ma preu mendja se do t'ishte per ndo'i të keqe t'ande, rrugen qi do të merrshesh. Po partija e mbrame më bâni açik me kuptue kur më thane, qi mos t'a bajshem me dijtë gjå Ismin. Atëherë veç kqija dishrojshin veç e paçë se ata per qellime të me u pjekë me Z. t'Ande. Ketë punë e dij edhe un se dishrojnë me më mytë n'inád të Bajramit e prandej pëvesin aq fort. Sot tue ardhë këtu mbasi u dava prej Z. s'Ate në Curraj të Poshtem, dikush i êmi më porositi t'u ruejshem, pse më kerkojshin me më mytë rrugës. Prá mbasi puna åsht kështu frati e kshilloi per me i pritë rrezikun tue dalë pertej Drinin. Ismja e pá se s'kishte mbetë tjeter derman per me pshtue veçse tue i ndenjë këtij kshillit. Ndersa sherbtorja bâte gati buken e mjesditës, Ismja si mbas urdhnit të Bajramit i dorzoi fratit dy rrykcakët me mitroloza. Frati i tha se njanin po mbate per veti e tjetrin po i çote Prel Tulit në Salçë e fyshekët e bumet po mbate per veti. Çoi rrogtarin me marrë Marash Tomen e Kadri Sokolin e Palçit, qi t'i bajshin gati rrshiqat e të shkojshin sá mâ parë te kisha pse dote me i çue pertej Drinit. Porsá kryenë buken e mjesditës i a mbrrijten voztarët. Këta frati i porositi qi t'a qitshin Ismin pertej Drinit e t'a çojshin deri te shpija e Prend Prekë Calit në Mertúr të Gurit. Në ketë mënyrë Ismi u dá prej fratit. Kur frati erdh te qela gjet aty parin e Krasniqes, Bajram Manin, Bajram Nimanin e Zeqir Halilin, qi kishin msy me tana familjet e veta me gjâ e me mall. Këta porsá panë fratin qi u erdh i duk se i u lehtsue mundi e vështirsija e i thanë: Z. Frat, shum miq patem në Nikaj e Mertur, por kurrnjanit nuk i shkuemë, kemë mendue me msŷ Z. ť'Ande per me i pshtue këtij rrezikut. Prá të gjitha familjet t'ona me gjâ e me mâll po t'i dorzojm tý, e bân me ta si të dueshë, në daç mbyti, në daç pshtoi. Frati qi nuk i kishte mëtë në vend e qi per veti ishte në mjerim të madh e qi qindrote si i thonë nji fjale - me purrí në gojë, pá dijtë e pá mendue hiç se si do t'i vite e mbramja, kahë nuk e pritëte shka i thanë, tue pá n'anë tjeter se mjerimi i kishte rrethue të gjith, pat dhimbë per ta. Edhe pse nuk shifte ndo'i dritë uzdaje se do të pshtote per veti megjithkëta nuk bâni zemra me i lanë n'atë mjerim pá u thanë ndo'i fjalë të gëzueshme, e prandej nisi me u dhanë zêmer per e u tha: O burra në kje i largue prej atij trishtimit me i se âsht gjall P. Llupi e në mos i ndolltë ndo rrezik, qe besen qi po u ap kam m'u mundue deri tu miren t'uej, të familjeve t'ueja, të gjâs këtyne frati e muer me gjoks shpirti per të e të mallit t'uej. Punen e tue u Ishue njanen pjesë të Qelës në marshtrim të tyne, tue u interesue mos t'u bâte kush dam në gjå të tyne. Në nji fjalë hoq keq e shpenxoi per ta, tue mujtë së mbramit me i çue të gjith shndosh pá i damtue aspak, tue i percjellë me miq të vet deri tu shpijat e tyne. Burrat e mdhaj atëherë mueren rrugen me Ismi Currin tue dalë pertè Drinin. Disá luftarë qi erdhen prej ballit të luftës lajmuenë se edhe në Qafë të Gjonaj, të Stobers e të Bytyçit i paten kundershtue pak Shkjaut per së largut. Diten 14 Qershuer, e Hane, ushtarët e Malit të Zí u hapen gjatë lumit të Valbonës kahë Sernica, kahë Bukova, Molla e Kuqe, Dushaj e në breg të Drinit. Në ketë ditë disá djelm prej Rajet, prej Nikajve e Merturit i bânë nji kundershtim të letë Shkjaut, per me mujtë me u a ndalë hovin, qi të hikunt të mbrrijshin në kufi të Merturit. Në ketë ditë shka kje shpi, stan e tagjí të Tropojës, të Gashit e të Krasniqes u kje dhanë zjarmi e në ketë ditë Shkjau filloi me ndreqë nji urë të ré në Mulesmanaj. Kur frati erdh në Palç te shpijat e veta, gjet djalin qi pat ndreqë per Shkoder te Korculla i Austrís me letër të përgjegjes. Letra ishte kenë shkrue kështû:

Të Ndertve Z. P. Llupit e bajraktarve të Nikajve e të Merturit. Fort keq më vjen pse nuk mundem me u kondendue per me u dhanë do armë e do fysheke, qi më kanë ndollë. Por t'u bijë nder mênd se mâ mirë me dekë me nderë se m'u zdeshë me marre. Halla Korcull i Austrís.

Shkodër, 12-VI-1915

Varre dhe zjarre - nga K. P. Traboini

 

VARRE DHE ZJARRE 

 Përndryshe, Neronët nuk dinë tjetër të krijojnë veç varre dhe zjarre.

Nga K. P. Traboini 

Jo pa qëllim e kam bërë këtë selfie - fotografi kur Teatri ishte  ende në këmbë. Me dukej monstruoze që një Teatër të ishte kaq pranë e përballë një Ministrie të Brendëshme. Andej aktorë, lirizëm, këndej policë të armatosur e të murrëtyer me egërsi rregjimesh të paskrupullta. Përballë Davidi dhe Goliathi. Dikur, tek e fundit, një përplasje e ndeshje do të ndodhte. Diçka ogurzezë pritej.

Teatri Kombëtar i qëndronte krenar asaj monstre që ndodhej përballë, ndërtesës hijerëndë e të frikëshme të Ministrisë së Brendshme. Një Ministri e Brendshme në qendër të kryeqyteti ishte pjellë mizore e Diktaturës, por meqë edhe në postdiktaturë (që disa mashtrojnë ta quajnë tranzicion), vazhduam të udhëhiqemi nga ish komunistët karrieristë të paskrupullt, apo pjellat e tyre bastarde, kësisoj kjo ndertesë krimesh që duhet të ishte transformuar në nje objekt kulturor, në një ndërtesë ku të gjallërohej mendimi i lirë e krijues, vazhdoi të qëndronte si një lubi ogurzezë. Erdhi një kohë që lubia e shkatërroi ndërtesen e lirë, të lehtë në koncept, të bukur në shfaqje dhe një natë të zezë e shëmbi me egërsi të pashoqe Teatrin, simbolin e lirisë së shpirtrave njerëzore. E ky monstëër shëmbës e ka një emër që të ngjall neveri. U përsërit viti 1944-45 kur hordhitë e Enver Hoxhës rrafshuan çdo gjë të bukur e të mirë që kishte krijuar kultura shqiptare dhe dijetarët e mendimtarët, mendjet më të ndritura, të cilët i pushkatuan rrezë mureve të Rrmajit në Shkodër. Sepse ata, mizorët,  kërkonin të ndërtonin një botë të re nga asgjëja, nga pluhuri e hiri, ata e urrenin Shkodrën se ishte një qytet 2500 vjeçar, më i vjetër se Parisi, Berlini e Londra, ndërsa vetë këta mizorë që na u shfaqën në tokën shqiptare, kishin zbritur si hordhi e kuqe gjaku me krrabë e zhgun të dhirtë nga shpellat. Tani ndodhën përballë lubia e zezë, Ministria e Puneve të Brendshme e Neronit në pushtet me rrënojat e institucionit të kulturës që të kujtojnë një muranë, një varr, sepse neronët nuk dinë tjetër të krijojnë, veç varre dhe zjarre.

Popull i dhunuar - nga K. P. Traboini

POPULL I DHUNUAR

Nga Kolec P. Traboini 

Popujt kanë një ngjashmëri me fëmijët, të cilët po i keqtrajtove në fëmini mos prit të bëhen miroshë. Do ta shfaqin dhunën që kanë pësuar. Do ta shpagojnë dhunën me dhunë. Po se ku e kur askush nuk e di, madje as ata vetë sepse te disa përvojat idhnake nguliten në subkoshencë e rrinë në pritje. Po në një sfond më të gjërë shoqëror çfarë pritet të ndodh, a kanë farë gjasë të përkojnë sjelljet e tyre si bashkësi me fatet vetjake njerëzore? Lind pyetja, veset njerëzore të ngjizura prej dhunës individuale a janë sëmundje që prajnë, ngjitëse pra, e a mund të kthehen ato në epidemi kolektive.

Nuk mund të thuhet as jo e as po nëse nuk duam të gabojmë, paragjykojmë, na thonë pendantët. E megjithatë, duam nuk duam rrenjët e kësaj peme të keqe mbjellur dhunshëm te njeriu, sa individuale aq të bashkësishme qofshin, diku gjenden. Do pak mundim për ti kërkuar, por gjenden. 

Le të arsyetojmë edhe kështu:

Po të mos ishim vendi më i pasur në vlera natyrore dhe më i varfër në jetën e përditshme, me një fjalë, po të mos na vidhnin aq shumë, rrogat të mos i kishim aq të vogla, e pensionet të mos i kishim 200 euro sa për të mbajtur frymën gjallë, (gjysmën e shumës që jep shteti falas po të mbash një qen në Gjermani), nuk besoj se do të ishim aq grindavecë me qeverisësit tanë të çdo ngjyre politike në Shqipëri. 

Vjedhjet dhe dhuna nga lart sjell dhunë e përdhunë nga poshtë. Bëhemi të këqinj kur shohim se jemi të vjedhur. Pse kur shkojmë jashtë bëhemi punëtorë e të urtë, të sjellshëm, kursimtarë, ndihmojmë dhe njerëzit tanë në Shqipëri e Kosovë? Sepse na paguajnë dhe na lënë të jetojmë, se edhe jashtë vjedhin, po, qeverisësit hanë paratë e popullit edhe në Europë e Amerikë, por si miu e jo si ariu.

Në fund të fjalës dhunën e pjell dhuna,

ka edhe ajo gjenetikën e saj, nuk është kopil por ka babë e ka nanë, siç po duan të keqinterpretojnë kur pyesin "nga na polli ky ves i keq", vjedhjet dhe intoleranca etike. Po nga vjen ky edhe ky toksifikim verbal në mediat shoqërore për të cilën na u shqetësokan deri tek kryeministri apo dhe vetë presidenti me gisht drejt publikut?

Duhet të kemi kurajo qytetare të gjykojmë vetveten, që të kemi legjimitetin për të gjykuar, qoftë duke akuzuar apo mbrojtur të tjerët.

Se po shohim lukuni mbrojtësish në rrjetat mediatike të atyre që prokuroritë e gjykatat po i akuzojnë, prangosin e dënojnë për vjedhje të pasurisë së popullit, vjedhin bukën e popullit, bëjnë që shqiptarët të ikin ku sytë këmbet. Më shumë se 10 deri në 20 përqind e popullsisë së Shqipërisë u bënë qytetar të Bashkimit Europianë veç në 4 vitet e fundit. Ikin shqiptarët nga sytë këmbët. Më keq se nga diktatura. Se kjo diktatura e bukes qenka më e vuajtshme se diktatura e mungesës së lirisë për të folur. Se ka edhe keqkuptime mbi nocionin liri. Ka liri, thonë, fol si e sa të duash. Por ama të mungon liria për të jetuar. Dhe ka mbetur veç një premisë, ikja. Po ja kalojmë edhe vendeve afrikane në braktisjen e atdheut. A ka përgjegjës për këtë. Në cilin vend të botës dalin qeveritaret dhe në publik e në media marrin në mbrojtje hajdutet e pasurisë se popullit, mafiozët dhe banditët me kollare. Dhe na akuzojnë si popull i dhunshëm, kur në të vërtetë jemi dele, por edhe papagaj shpesh kur dalim e thërrasin jetë të gjatë qeveriut, marrtë nga ditët tona. Pra nuk rezulton se kemi ndergjegje shoqërore të dhunëshme. Të dhunshëm jemi mbase si individ të revoltuar nga padrejtësisë. Të dhunshëm janë ata që vjedhin paratë e popullit dhe bëjnë çmos që kjo dhuna jonë e vogël me fjalë të mos kthehet në epidemi që rrezikon pushtetin e tyre. Pushtetin e atyre që na vjedhin.Dhe nuk paska të shuar babëzia e tyre sa edhe pamjet e kullave gjigande në zemer të kryeqytetit po i ndërtojnë me format e kafkave të veta si të ishin sfinksë në piramidat e faraonëve të lashtësisë. Kaq larg ka shkuar etja për lavdi e para sa kanë humbur llogjikën. 

 E si pra në këtë botë të marrësh të kërkosh të zbatosh rregullat e mirësjelljes si në tempujt e Budës në Lindjen e Largët apo sallat e Akademisë mbretërore qindravjeçare në Angli?

Edhe nëse shfaqim shenja dhune si shprehje e revoltës shoqërore, ajo nuk është as një e qindëta e barbarisë që ushtrohet mbi popullin tonë, i varfër nga mirëqenie, por i pasur nga cilësitë morale që e dallon ndër popuj të tjerë, në këtë vend të bukur ku Zoti na ka falë, e prej dhunës, përdhunës e vjedhjes ikim nëpër botë si të marrë. 

U kish dashtë të mos ikim, të qëndronim e me dhunë e përdhunë t'i zbonim dhunuesit, hajdutët e kopukët qeverisës.

Por ne nuk jemi të dhunshëm social, ne veç lajmë hesape me njëri-tjetrin e kalbemi në burgje nën epitetin popull i dhunshëm kur e vërteta është se jemi popull i dhunuar.

O Tempera, o Mores! Kur do të zgjohemi?!

Kol Idromeno i dha Shkodrës Europianizmin - nga K. P. Traboini

KOL IDROMENO I DHA SHKODRËS EUROPIANIZMIN
Shënime nëpër rrugët e qytetit tim

Nga K. P. TRABOINI

Sërish u gjenda në Shkodër. Kalova rrugë në rrugë me nostalgjinë e fëminisë dhe rinisë. Kalova në rrugën "Gjergj Fishta" pranë Kishës Françeskane, aty në ballin e një ndërtese një pllakë "Këtu ka jetuar Migjeni" Vetëm kaq. Shkolla Françeskane ku dikur im Atë ka qenë mësues ishte rrethuar me mure të lartë e nuk shihej asgjë. Si burgjet e komunizmit. Më trishton mentaliteti i mbylljes së klerikëve, aq më tepër nuk shkon aspak me këtë kohë, kur ata duhej të ishin të hapur, siç rrinë ta zëmë Katedralja, Kisha e Madhe apo Kisha Zoja e Shkodrës rrezë kalasë ku sheh gjithherë njerëz. Besimtarë qofshin a jo.
Eci më tej, ish-shkolla "Vasil Shanto", e mbyllur, me një derë të madhe të zbërdhyltë. E ka marrë Kisha Françeskane se e asaj ka qenë, por pse e mbajtur aq zymtë si manastiret e murgeshave nëpër filma të vjetër plot mistere. Desha të hy në oborrin e shkollës time për të prekur çinarin e madh bashkë me kujtimet për bashkënxënësit dhe mësuesit, por kalova në heshtje me atë zymtësinë shpirtërore që më injektuan këtë mure të lartë e dyer të mbyllura. Eci më tej në atë rrugë që mban emrin e poetit të madh të poemës epike "Lahuta e Malësisë" Gjergj Fishta. Aty kthen një rrugë që unë e njoh mirë. Aty ka jetuar Tezja Lenë, siç e quaja në fëmini, vajza e Motrës Tone, motra e Dadës sime Katrina Skanjeti-Traboini. Tezja Lenë ishte nëna e poetit të shquar shkodran Zef Zorba që në rrethin familjar e thërrisnim Bep. Në vazhdim një ndërtesë e bukur në kthesë të rrugës. Në fëmini më kishin sjellë për vizitë te Doktor Prela që bënte vizita në familje dhe kur shihte se i vinin familje të varfëra nuk u merrte para. Doktor Prela ishte një njeri fisnik, në atë kohë ne fëmijëve na dukej si një babagjyshi zëmërbardhë. Dhe ashtu ishte. Ka mbetur i famshëm portreti i tij i realizuar nga piktori i madh që arriti të punojë në Luvër, Ndoc Martini.
Në dalje të rrugës ishte ende pusi i vjetër ku sa herë dilnim nga shkolla vraponin të pinim ujë se aty ishte një trumë.
Aty ku bashkohet rruga "Gjergj Fishta" me Gjuhadolin, përballë ka rrugën e Gurakuqëve ku ka pasë shtëpinë i madhi Luigj Gurakuqi, që ja shembën "pa nam e pa nishan" siç thotë populli. Pikërisht aty kam kujtimet e fëminisë e rinisë të cilat më vinin si valë të nxehta përvëluese. Kujtimet e fëminisë kurrë nuk mund të jenë të ftohta. Këtu ka qenë një rrobaqepësi ku punonte një mjeshtër me moshë të re, por modern për atë kohë, kështu e quanim duarartin Ejll Hila ku qepnim kostumet.
Ndërsa në ndertesen e madh të familjes Mazi, që shteti e kishte shtetëzuar kam kujtime që lidhen me rininë time. Sapo isha kthyer nga ushtria dhe i papunë shkoja zyrë në zyrë, por të gjitha më refuzonin kur dëgjonin mbiemrin tim. Natyrisht një me mbiemër të tillë ishte një djale i ri i arratisur. Një tjetër Mark Fran Marketa - Traboini dhe atë e kishim të fisit Gojçaj dhe ishte më i anatemuari, madje i dënuar me vdekje në listat komuniste të vitit 1945 me numër rendor 104, por ai kishte ikur me gjermanët dhe u kish lënë hijen komunistëve, bashkëpunoi me amerikanët në Frankfurt dhe erdhi në Shqipëri pas vitit 1990 me trishtim për çfarë i shihnin sytë. Vura re se përballë shtëpisë ku jetoja e që ishte kthyer në gërmadhë, ishte një dyqan që shiste fruta dhe perime. Edhe para më se gjysmëshekulli një dyqan i njëjtë ka qenë. Madje në një poezi "Cokla" e kam përmendur si dyqani ku shitej pistili.
Ja dhe shtëpia e Doktor Kel Naraçi, pediatër me emër të madh që ruhet në kujtesën e shkodranëve. Në këtë shtepi kam hyrë plot herë sepse kisha shok klase Luigji Kel Naraçin dhe mësuesi na kishte venë detyrë të mësonim bashkë. Eci në rrugën Gjuhadol që është kthyer në shëtitore, piacë, pedonale, quani si të doni sepse ajo të jep kënaqësi. Kam kujtime plot për këtë rrugë që dikur ishte bota jonë sa e madhe aq e vogël njëkohësisht. Por kryekujtimi është aty ku dikur ka qenë shtëpia dhe studio "Dritshkroja" e Kol Idromenos". Punishten ku bëheshi punime druri dhe studion fotografike i kishte me dalje direkt në rrugën kryesore, por hyrjen e shtëpisë ku banonte i kishte te një rrugicë përbri, ajo rrugicë ende vazhdon të jetë e vogël pa dalje. Ende muret e avllisë ishin ata të vjetrit të bërë me gurë të rrumbullakët të marra në Zallin e Kirit. Porta ishte e mbyllur dhe nuk arritëm të shihnim nga brenda oborrin dhe shtëpinë e Kol Idromenos ku ai dikur në faqen e murit kishte pikturuar një kalë të kuq. Erdhëm rrotull dhe po kërkonim a ka ndonjë shënj, shënim a diç tjetër që të kujtonin Kol Idromenon. Plot shpenzime ka bërë shteti për këtë pedonale- shëtitore, por për Kolën, Da Vinçin tonë, siç na pëlqen t'i themi, asgjë, asnje cent. Edhe varrin që ishte lënë në harrim e i rrenuar veç sa e lyen me bojë të bardhë dhe krisën e ikën. Aq ishte përkujdesja për këtë gjeni në kohën e Voltana Ademit. Po tash? Eh, tash...
E fotografova në disa kënde shtëpinë e Kol Idromenos. Dikush kish pas idenë, që të bënte ca figura murale që nuk thoshnin asgjë që lidhej me këtë ndërtesë historike. Ndërsa aty ku ishte studioja fotografike që ka hyrë në histori si "Dritëshkronja Idromeno" aty pranë ishte strehuar një mejhane ku pihet ndonjë kafe, me raki, a birrë, a dreqi e di se çfarë. Kaq ishte historia. Varfëri për një tempull arti. Kur duhej që pushteti në Shkodër, para se të shpenzonte para kot për çelsa të ndryshkur që nuk thonë asgjë, të punonte me ngulm që të blihej shtëpia e Kol Idromenos që trashëgimtarë ja shiten juristit, antarit të Gjykatës së Lartë të komunizmit Zija Vuci për një copë bukë dhe për ironi të fatit në atë shtëpi është rritur Monsinjor Ernest Çoba, që kjo gjykatë e dënoi me 25 vjet burg dhe me pas e vranë në spitalin e burgut në Tiranë më 8 janar 1980. Atë shtëpi histori Bashkia e Shkodrës prej vitesh ishte dashtë ta merrte në pronësi publike dhe ta kthente në identitet për ta bërë qendër me interes turistik ndër më të çmuarit dhe interesantët të kryqendrës së Veriut. Eh, po na ikin jeta duke notuar në dëshira të parealizuara vetem se qeverisësit tanë janë më të lirë në miell e më të shtrenjtë në krunde.
Ndersa po kaloja pranë shtëpisë se Kol Idromenos ku në femini kam qenë, e ku mbaj mend dhomën me xhama, çardakun dhe atë pikturen murale që Kol Idromene kishte bërë për t'jua bërë më të gëzueshëm mjedisin fëmijëve të shtëpisë, pikturë që ndonjë studiues me prioritete akademike (Zot na ruaj prej tyre) e ka quajtur gomar, kur ai në të vërtetë, siç e kam parë me sytë e mi ishte një kalë i kuq. Se more vëllezër e motra që merreni me studime akademike deri më sot, ani pse kam shetit vende e shtete deri në Amerikë e gjetkë, por gomar të kuq nuk kam parë. Por kam parë studiues kuqalashë në tru e në trajtë të gomarit në kryeqytetin e atdheun tim, diku pranë kalasë Toptani. Aty e kanë hajen gomarët e kuq e aty dhjesin, se për të krijuar nuk kanë bereqet aspak. Malësorët thonë, nuk kanë grat.
Por le të vazhdojmë udhëtimin nëpër pedonalen e Gjuhadolit, nëse na lënë makinat që shkojnë e vinë pa teklif duke rrezikuar jetën e kalimtarëve. Se çfarë dua kaq shumë makina, atë mund ta dinë vetëm policët bashkiakë që paguhen me parat e popullit dhe tundin zinxhirin e vet.
Nuk na pëlqente ta mbyllnim shkrimin kësisoj se edhe punë të bukura e të dobishme janë bërë, por ndonjë herë ndodh që një qime të gjesh në tepsi, bakllavaja sado e ëmbël të jetë të neveritet.
Duke dalë nga Shkodra vumë re se anës së Bunës ishin prishur të gjitha ndërtimet në tokë të zanun, dhe mirë kanë bërë, po si i bëhet për rrugën Tiranë-Shkodër që kalon në një korsi si rrugë fshati dhe duhen 4 orë të hysh nga Tirana në Bahçallëk, pra 100 km në 4 orë. Pra 25 km. në orë. Do hyjmë në Europë thonë. Shuj bre...Çfarë Europi?! Po a hyhet në Europë me mure të lartë, me dyer të mbyllura, me mejhane në vend të muzeumeve, me një çelës të ndryshkur e tuba çeliku që sikur nxjerrin naftë nga nëntoka, një qytet pa asnjë shënj që tregon identitetin 2500 vjeçar, të një qyteti që kishte mbret e mbretëreshë, e tash ngecur nëpër rrugë si në mesjetë ku ecet me ritmin e breshkës dhe... monumenti më i lartë është obelisku përkujtimor i një pashai osman ku valëvitet një flamur turk, krenar ashtu si gjatë 500 vjetëve që e shkretuan këtë vend si pushtues e shkatërrues të gjithçkaje arbërore.
Aferim, moj Shkodra jonë! Kangë e muzikë ke plot, në festa, në dasma e në gëzime, por duhet te mendojmë edhe më shumë se sa çasti kalimtar së Shkodra ështe qytet i lashtë sa Roma, e përtej Romës në histori. Por në Romë, kudo takon historinë e ndërsa në Shkodër kurrkund. Ah, po, në një shenj vendi e takova historinë rakapjekthi e për faqe të zezë, kallamarin e Sulltanëve Evlia Çelebiu në një pllakë me emër rruge që ma neveriti. Më erdhi për te vjellë. Mbylla sytë e nxitova hapin për t'u gjendur sa më larg pisllëqeve të historisë. E mu dhimbsën ata luftëtarë e kalasë se Shkodrës në rrethimin e parë 1468-1479, të rënët me trimeri si vëllezërit Llesh e Nikoll Begani, Arkitekt Donati, Nikoll Gradislavi, 300 djemtë luftëtarë të Drishtit që turqit ua prenë kokat një e nga një rrezë kalasë për tua tronditur qëndresën luftëtarëve mbrojtës shkodranë, si dhe qindra e mijëra luftëtarë të tjerë që qëndruan 10 vjet në rrethim, një histori e lavdishme, unike në Europë, të cilën ne e lëmë në harrim. Historia e Shkodrës është historia e Europës ndaj dhe Perandoria Austriake luftonte aq shumë në mbrojtje të shqiptarëve dhe për krijimin e shtetit shqiptar të pavarur.
Çfarë po ndodh me Shkodrën tonë? Kush po këmbëngul aq paturpësisht, aq egërsisht e aq poshtërsisht që ky qytet të harrojë vetveten?
E lehtë të bësh pyetje, por tepër e vështirë të gjesh gjegje.
Kush pra?




Foto nga Studio Traboini

Unë jam Barak Obama...- nga K. P. Traboini

 

KOLEC P. TRABOINI

 .UNË JAM BARAK OBAMA
Fejton për mendjeçalët e atdheut tim

Nga K. P. TRABOINI

Më është mbushur mendja top se duhet të bëj edhe një libër me humor dhe satira se shpesh ndodhem në situata që nuk i përfturon asnjë mendje njerëzore jashtë kufinjëve gjeopolitike të kësaj Shqipërie të vogël që e ndanë si tortë fuqite e mëdha në vitin 1913. Këtu gjithcka ndodh, por edhe hata të jete, ka vetëm tre ditë jetë.
Ka dhe ca njerëz të çuditshëm në këtë botë shqiptare që, nuk u mbushet mendja për gazep të Zotit, se ti je ti e jo një tjetër. Jo, të thonë, duke ngulur këmbë si mushka. Ti vërtetë je ti, por je edhe një tjetër allasoj. Kanë nisur këto histori të dyzimit tim imagjinar këtu e dekada të shkuara. Asokohe një skuth anonim në Nju Jork , me email-pseudonimin Geg Toska, bënte ca ironira për krijimet e një zonje shqiptare po në Nju Jork. Të dy njiheshin, ishin në shoqatën e shkrimtarëve shqipo-amerikane ku gëlojnë edhe sot e kësaj dite rapsodët e Zylo Kamberit, e megjithatë prapa kurrizit të dy këta u bënin hatanë të tjerëve, por kur u lodhen me të tjerët nisën edhe për njëri-tjetrit. Të dy përdornin dhjetra pseudonime. Kjo zonja shkrimtare m’u qep duke më akuzuar se isha unë Geg Toska. Nuk kishte gjë që ja mbushte mendjen se nuk isha unë personi anonim po ta kërkonte gjetkë. Më zu belaja me atë femër. Më ore të tëra në telefon. Po nuk ma gjete atë Gegën që më ka sulmuar, je ti e askush tjetër. Tejet vonë, për të nxjerrë të vërtetën, ju qepa "me bukë në traste" atij Geg Toskë anonomit dhe me së fundni e detyrova të më shfaqej. Pra Geg Toska ishte "shkrimtari" AB...Po përdor iniciale sepse nuk dua ta ekspozojvetëm se me këtë kusht m'u vetzbulua. I thashë asaj zonje që unë për hesapin tim e kam zbuluar kush është Geg Toska, por nuk mund ta them se më është lutur personi dhe i kam dhënë fjalën se nuk do t’a ekspozoj. Ajo edhe sot e kësaj dite rri me mendjen se kam qënë unë Geg Toska, kur Geg Toska ka qënë ai pseudoshkrimtari, që sot e ka mik për kokë. I bashkon ligësia që kanë brenda vehtes, mesaduket sepse te dz bashke percollen ne internet nje nekrologji ku shkruanin se une kisha vdekur. U hap lajmi dhe në Shqipëri dhe një mikja ime në gazetën "Ndryshe" i ra telefonit e shtëpisë sime në Boston për të dhënë ngushëllimin e rastit dhe të njoftonte se do botonte nekrologjinë në gazetë. Dola unë e u thashë, i vdekuri ju flet nga varri.
Këtë gjëra bënin anonimet që në komunitet e quajnë vetën shkrimtarë. Mua aq më bëjnë llomotitjet e tyre pas vrimave të gardhit, sepse vetë kurrë nuk kam sulmuar njeri në anonimitet, as ata e as të tjerët. Nuk ma bluan mideja anonimitetin. Çfarë kam patur për t’ia thënë ua kam thënë të dyve ndër sy..
Kanë ndodhur edhe ngjarje të tjera të përaferta e gjithnjë me një avaz. Kështu për dy muaj që isha në Shqipëri, larg internetit, është bërë nami me emrin tim, me të shara e të palara vetëm me shkakun se zonja L. mikja e zonjës V. sajon një shpifje të ligë duke thënë në listë-grupin shqiptar “Çamëria” se isha pikërisht unë kundërshtari i tyre i rrebtë në debate, një farë Arbër Thesproti.
Intriga u krye. Veç një shami ju desh Jagos dhe e thuri ligësinë. Kështu edhe zonja L. e cila deri me sot nuk është përgjigjur fare për këtë sajim shpifje të thurur prej saj dhe mikes së saj, se more miq ju nuk dini një gjë që di unë. E mailin zonjës L. ja ka hapur zonja V. e kjo ka aces dhe e përdor e-mailin e zonjës L. si posten e vet personale. Kështu që herë shkruan njëra e herë tjetra. Këtë histori e di që në zanafillë sepse ma kanë pohuar me gojën e vet në vitin 2003. E jo vetëm aq por kjo faktohet fare thjeshtë me programin ProjectWhois, sepse një mesazh i zonjës L. shfaqet nga Tirana e tjetri pas një ore nga Italia. Këta që thurin intriga harrojnë se teknologjia të nxjerr zbuluar, ja heq poturet mashtrimeve dhe i le intrigat e intrigantet cullak në mes te ngricave.
Me shumë veshtirësi i binda zotërinjtë e inatosur të Listës “Çamëria” se nuk isha unë Thesproti kundërshtar dhe as ndonjë pseudonim anonim tjetër. Epo shyqyr thashë, do më lënë rehat jo vetëm mua, por edhe të vdekurit e mi se këta shqiptarellat edhe me të vdekurit merren kur të kanë zët. U fut në lojë një fare pseudofallci gjoja Avni Rustemi nga Gjermania, por kur ja zbulova gënjeshtrat publikisht, iku me bisht ndër shalë...e një zot e di në çfarë vrime miu fshihet e thur intriga të reja.
Sapo u mbyll kjo ngatrresë e çmëndur, ja plasi nga lista tjetër po e çamëve, të ndarë këta çamët si në lojën e kungulleshkave në dy pjesë. M’u përvesh pikërisht ai person anonim, i cili prej disave mendohej se isha tepkë unë. Ja me të tilla gjëra u dashka të merremi ne shqiptarët. Në fakt të detyrojnë të merresh, anipse krejt pa dëshirë, se këta nuk të lënë të rrish në punën tënde.
Por me hyrjen e këtij viti 2009 , falë Zotit, më kanë dhënë pushim. Nuk po merren më me mua, veç ndonjë përmendje emri fare kot nga kosovari i ngatrruar me të vetët z. Bahtir Hamza në Kanada, të cilit nuk e di çfarë borxhi i kam. E keqja është se edhe ai nuk e di, por ka nevojë për emra e lista e na përdor si barut për çifte.
Dhe ja rrufeja në qiell të kthjellët në ditën e janarit 13 -të. Kësaj rrallë është rrufe Gjermanie se andej vjen plot shkrepëtima. Një azgan djalë me emrin Enlirat Hoxhaj nga Berlini, që po thashka se është inxhinier elektronik kompiuterik, bën be e rrufe dhe vë dorën në flakadan e katran, se unë e kurrkush tjetër është Ilir Dardani që shkruan në revistën elektronike “Zemër Shqiptare”. Më polli groshi me këtë inxhinjerin e Berlinit. Ky ngul këmbë si mushka se jam unë Ilir Dardani ngase ky e ka vertetuar me teknologjinë e internetit që e paska profesion. Kësaj rallë nuk më vjen në ndihmë as teknologjia, se ky e ka kompiuterin me diplomë ndërsa unë jam empirik. Si t’ia bëj e ku të vete. Kujt ti qahem e ku të mbytem. Mo Zot ma keq. Kujt t’i them se unë nuk jam Ilir Dardani, si ta vërtetoj. Aq më tepër se ky inxhinjeri më ka vënë një ultimatum për deri nesër, në mos do të lëshojë tërë artilerinë e raketat (si në Gaza) kundër meje anë e mban Gjermanisë.
Apo nuk kam një kushurirë gjermankë me mbiemrin Traboini që punon në një Televizion shumë të njohur... Do të turperohem në sy të Afërditës vajzës së Mark Traboinit. I mjeri unë si do të bëj me gjitha ato raketa. Një herë mendova se, sa të bëhet luftë e të vriten mileti, më mirë po bëj si në kohën e diktaturës, ku më e lehtë ishte t’a pranoje një gjë që s'e ke bërë kurrë, se sa t’a kundërshtoje akuzën e të kerkoje të vertetën. Hetuesi t’a thoshte hapur e shkoqur si kokrra kallamboqi: Pranoje që të mos rrahim ndryshe do të dalë shpirti me hu në qeli.
Tani ky i fisit të Hoxhajve, elektroniku them, edhe ky ma thotë hapur, por ky e ka edhe artilerinë fort të rëndë. Ky më thotë se unë po të sulmoja Zotin, që i qofshim falë. Po pse të sulmoj Zotin unë?! Ky i fisit të Hoxhajve nuk ma thotë. Por ngul këmbë se, sikur qeni qepën t’a hajë, unë prap se prap do të mbetesha Ilir Dardani.
Po mirë, more njeri, them unë, po pse të jem Dardani e jo Pellazgu. Pse të mos jem Pirrua i Epirit apo Batua që e humbi betejën, ra rob dhe e hoqën romakët zvarrë.
Për t'ju shmangur luftrave e bombave, raketave elektronike të Hoxhajt, duke qenë edhe përpara ultimatumit të tij kërcënues, unë më mirë po e pranoj se jam Ilir Dardani dhe mbyllet tërë kjo histori lufte. Se fundja, botës po i del e tepron lufta në Lindjen e Mesme, ç’ne edhe një luftë tjetër thelë mbi bisht në internet.
Po, o vëllezër ngatrrestarë shqiptar, po vetsakrifikohem edhe unë si Krishti në kryq. Po marr përsipër mëkatet tuaja. Veç luftë në mes të shqipove të mos ketë. Që të mos acarohen elektroniket e mufanikët. Që të mos e shajnë edhe më tej njëri-tjetrin me fjalë të pista. Që të mos më shani edhe më tej të vdekurit e mi që ju patët paturpsinë të m’i lëndoni edhe në varr. Që çamët edhe më tutje të mos jenë pikë-pikë, por të bashkuar, se bashkimi bën fuqinë e përçarja mjerimin. Qe te mos e vrasin serisht Çelo Mezanin.Të mos ketë dy Lista e dy Liga e katërqind blogje por një.
Dua ta mbyll këtë fejton me një gojdhanë popullore.
Hajdutët s’po e linin rehat një shtëpi fshati.
- O baba, thirri një natë djali nga hauri.- E zura hajdutin.
- Po sille o bir, - tha babai i gëzuar se shpëtoi nga kusuret me tufën e dhënëve..
- I them, po nuk vjen.
- E po, meqë nuk vjen, lëshoje.
- Puna është, o baba, se e lëshoj unë, po nuk më lëshon ai.
Kështu edhe puna ime me ju, o vellezërit e mi shqiptarë, kokëtula, ndaj po i pranoj të gjitha si në birucat e hetusisë e pretencat e prokurorëve të Qoftëlargut:
- Unë jam Geg Toska. Unë jam Arbër Thesproti. Unë jam Bujar Shehu. Unë jam Tano Turku. Unë jam Ilir Dardani. Unë jam edhe ...Barak Obama!
A jeni të kënaqur zotërinj hetues? I pranova të gjitha. Tani mblidhni kaplloqen e merruni me punët tuaja se po më krijohet përshtypja se më mendjeçalë se ne shqiptarët nuk gjëndet fis njerëzor mbi faqe të dheut.


⭕"Unë jam Barak Obama!" : fejton për mendjeçalët e atdheut tim: [prozë satirike] / Kolec Traboini. Gazeta "Ndryshe". - Nr. 817, 15 janar, 2009, f. 20.

Tito i Athinës antar nderi i Akademisë së Tiranës- nga K. P. Traboini

Aristidh Kola, Nderi i Kombit dhe gazetari K. P. Traboini, Athinë 1995

 

TITO I ATHINËS ANTAR NDERI I AKADEMISË SË TIRANËS

 Çfarë më tha Aristidh Kola për antishqiptarin Tito Johalas në 1994, që Akademia e Tiranës e mban si antar nderi?

Nga KOLEC P. TRABOINI

Nuk e dinim e as nuk do ta mësonim kurrë se greku Tito Johalas është antar nderi i Akademise se Shkencave të Tiranës, sikur në korrik të vitit 2024, ne miqt e Aristidh Kolës të mos e organizonim përvjetorin e lindjes se arvanitasit të madh, Nderi i Kombit Aristidh Kola, në sallën “Aleks Buda” të Akademisë në Tiranë. Meqë isha ndër organizatorët shkova më heret në Akademi dhe kisha kohë të shihnja fotografitë e akademikëve, që ishin vendosur, ku me piktura e ku me fotografi. Mjaft prej tyre që nuk jetojnë më i kisha njohur, por ndërsa po kaloja me veshtrim nga një kuadër në një tjetër sytë mu ndalen tek një figurë që nuk e njihja e që poshtë saj shënohej emri Tito Johalas, antar nderi i Akademise së Shkencave të Shqipërisë.
Sikur të mos kisha dëgjuar kurrë për këtë Titon e Athinës, do kaloja pa i vënë rëndësi, por u stepa se mu kujtua biseda që në vitin 1994 kisha bërë me Aristidh Kolën, i cili po dihet se është helmuar e vrarë nga qarqet shoveniste greke, siç dhe vetë Aristidh Kola e ka pohuar në shtratin e vdekjes "Ju lutem mos ushqeni asnjë iluzion. Mua më vranë dhe kështu kanë vepruar edhe me dy presidentë të tjerë të Shoqatës së Shqiptarëve “Marko Boçari”, të cilët vdiqën, edhe këta nga "leuçemia". Këto fjalë ua kam thënë edhe miqve të tjerë të mi"... "
E kishte fjalën për Anastas Kulluriotin dhe Jorgo Marugën, dy arvanitas të helmuar nga ekstremistët grek.
Aso koha nxirrja gazetën “Egnatia” dhe ndiqja të gjitha lajmet mbi ngjarjet në Athinë. Ishte zhvilluar një përurim i një libri të Tito Johalas për Arvanitët ku kishin shkuar tërë kastat greke duke përfshirë dhe vajzën e kryeministrit grek Konstandin Micotaqi, që ne emigrantët e stigmatizonim si person me fytyrë njeriu, por me shpirt djalli. Ishte urdhëruesi i arrestimeve masive të shqiptarëve dhe pjellësi i makabritetit antishqiptar “Skupa- Fshesa” për arrestimin dhe debimin e shqiptareve me dhune. Mbi 100 mijë shqiptarë u keqtrajtua, u lidhën me hekura dhe u zbuan si të ishin keqbërës. Madje ndër kërkim-arrestime u bënë edhe vrasje.
I thashë Aristidh Kolës se a bën ky lajm për Tito Johalasin për gazetën tonë "Egnatia". Ai më pa me kujdes e me qetësi më tha."Na luftojnë egërsisht, por meqë me përballje nuk ja dalin dot përdorin kuazi-intelektualë që merren me arvanitët për qëllime politike. Sa kohë që ata rrinë pranë qeverive qëndroju larg tyre".
E kuptova mikun tim në çdo domethënie të fjalës së tij. Qarqet duke përfshirë edhe këtë Titon e Athinës ishin pjesë e konspiracionit që çeshtja arvanite dhe shoqata "Marko Boçari" në pamundësi të shkatërrohej, të kapej e manipulohej prej atyre që të mund të përdoreshin si marioneta duke trumbetuar se arvanitet nuk ishin shqiptarë e nuk kishin asnjë lidhje me Shqipërinë. Apo të ardhur vonë nga shekulli 15-16 çfarë ishte në kundërshtim me të vërteten historike. Kur erdhën turqit e parë dhe zunë Peleponezin aty rreth vitit 1420 apo me pas, bënë regjistrimet e popullsise dhe atje ne regjistrat e ruajtuara në arkivat osmane dalin 40% e popullsisë shqiptarë, ndërsa pjesa tjetër me vllahë, sllavë e grekë, por pjesë më të vogla. Mbizotëronin shqiptarët. Ndër këto zëra bashkë me Titon e Athinës ishte dhe një grua studiuese me emrin Marie Dede që kish botuar libra folklorikë për arvanitët dhe deklaronte hapur se arvanitët nuk janë shqiptarë ndryshe nga se thoshte Aristidh Kola dhe prifti arbëresh, studiuesi dhe miku më i madh i Aristidh Kolës, At Antonio Bellushi, të cilët edhe ngulmonin se arvanitet ishin shumë më të hershëm në Peleponez, Evia e mbatë brigjeve të Egjeut, me atribute autoktone.
Shqiptarët nuk qenë përhapur gjatë historisë, përkundrazi ishin rrudhur.
Këto pretendime antiarvanite i duheshin qeverisë greke, por edhe qarqeve ekstremiste për të mos u njohur shqiptarëve arvanitë asnjë të drejtë.
Antonio Bellushi, që nxirrte gazetën “Lidhja”, nga Italia shkonte shkonte shpesh në Greqi dhe bashkë me Aristidh Kolën bënte kërkime nëpër fshatrat arvanite, por kudo u nxirrnin pengesa, me pretekstin se Antonio Bellushi ishte italian e i duheshin leje të posaçme. Ajo që dihet ishte se këto pengesa i organizonte Titua i Athinës sepse të gjitha problemet e arvaniteve i mbikqyrte ky i lidhur me segmentet e qeverisë greke. Vetë Antonio Bellushi e ironizonte në shtyp si "shkencëtari" politik.Madje ky Titua i Athinës shkruante librushka ku teorizonte se arvanitët nuk kishin gjak shqiptar, ai ishte zëri më i egër kundërshtar i veprës së Aristidh Kolës, madje edhe kundër Antoniu Bellushit, i cili u detyrua që ti përgjigjej sulmeve të Tito Johalas me një letër botuar në revistën e vet arbëreshe “Lidhja”. Pavarësisht kurtheve të Titos së Athinës dhe nënpunësve qeveritarë grekë, Aristidh Kola dhe Antonio Bellushi, më 1988 udhëtuan në Bruksel dhe prezantuan kauzën e shqiptarëve të Greqisë duke dokumentuar praninë e 2 milion shqiptarëve dhe 695 fshatra shqipfolëse në shtetin grek.
Për te plotesuar portretin e Titos se Athinës na vjen ne ndihme edhe nje shkrim e studiueses se jetes e kultures arbereshe, Ornela Radovicka, e cila ka qenë ndihmëse në punët kërkimore të At Antoniu Bellushit.
“Tito Johalasi ishte akademiku që ka kundërshtuar Atë Belluscin në hulumtimet e tij, por Atë Bellusci iu përgjigj me një letër, të publikuar në revistën e tij "Lidhja" me titull "Shkencëtari në shërbim të politikës Tito Johalas". Duke e lexuar këtë letër që e kemi në dorë, kuptohet shkaku i kundërshtive. Në vitin 1988, Tito Jahalas kishte botuar një librushkë 84 faqe ku stigmatizonte Antonio Bellushi dhe Aristidh Kolën për kërkimet e tyre në folklorin arvanitas, duke pretenduar se është sajesë fakti se kishte 2 milion arvanitas në Greqi dhe se ata nuk ishin arvanitas të hershëm por refugjatë të vonë deri aty nga shekulli 16. Ndërkohë që Aristidh Kola dhe Antonio Bellushi ngulmonin në studime serioze se arvanitet ishin popullsi autoktone mijëra vjeçare dhe nuk ishin ardhacakë të vonë, pra nuk ishin në tokë të huaj por në tokë të vet. Qeveria e Athinës që i mbështet e stimulon pseudoshkencëtaret si Tito Johalas i intereson të konsiderohen arvanitët siç mund të konsiderohen greket e Dropullit që erdhën si argatët e kadilerëve të Libohovës të cilët ishin pronar të tokave të Dropullit.
Antonio Bellushi në fund të letres së vet vendos në greqisht shkrimin origjinal të Aristidh Kolës botuar në revisten "Besa". E kemi përkthyer këtë leter të cilën po e paraqesim që të kuptohet më mirë kush është antishqiptari Tito Johalas:
Shkrimi i Aristidh Kolës ka titullin "Rënia e një "shkencëtari". Le ta lexojmë:
"Ekziston një i vetëshpallur albanolog madje botëror Titus Giochalas, i cili e konsideron këdo që merret me kërkimin e gjuhës arvanite jo vetëm të paaftë, por edhe të dyshimtë kombëtarisht. Ai ushqen një urrejtje të pashuar kundër arvanitasve, të cilët herë i konsideron të paqenë si me magji, herë grekë të shqitarizuar, herë përpiqet t'i minimizojë në numër alkimikisht, herë përpiqet të provojë se gjuha arvanite është e paqenë, herë se është greqisht e korruptuar, herë një "fosil toskan" etj.
Ky burrë shkroi së fundmi një libër në të cilin përpiqet të korrigjojë tekstet e regjistruara të botuara në revistën "Lidhja" nga prifti arbëresh Antonio Bellusci, të cilat janë marrë nga turnet e tij në Arvanitokhori të Greqisë. Korrigjimet bëhen shoqëruar me komenteve ironike.
Pa dashur të mbroj Belluscin, jam i detyruar të theksoj se zoti Giochalas po bën një tjetër gabim shkencor duke këmbëngulur në korrigjimin e këtyre teksteve, të cilat pasqyrojnë situatën aktuale gjuhësore në Arvanitokori, ku arvanitikishtja është e përzier me greqishten dhe shumë elementë kulturorë për fat të keq janë harruar.
Nuk e di nëse ka pasur ndonjë Yochalas tjetër në shekullin e kaluar që ka marrë tekstet e Makrijannis dhe i ka "korrigjuar", duke e rikthyer greqishten e tij "barbare" me "qartësi kristalore". Ai me siguri do të jetë i pari në histori... Bravo, shkencëtar.
Fatkeqësisht, përtej humorit të rastit, ekziston edhe vulgariteti i neveritshëm, pasi ky zotëri, me librin e tij dhe intervistat e "inskenuara", e fut shpifjen në shkencë, pasi ai e konsideron, siç thamë, çdokënd tjetër që merret me gjuhën shqipe dhe shkencën tonë politike popullore, si... të dyshimtë kombëtarisht."
Këtu përfundon shkrimi i Aristidh Kolës. Tani që as Aristidh Kola dhe Antonio Bellushi nuk jetojnë më dhe mjerisht ka triumfuar ligësia dhe antishqiptarizmi, vjen ky antiarvanitas e antishqiptar dhe na vendoset pupthi si antar nderi i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.
Si është e mundur të ndodh kjo?
Si është e mundur që Akademia e Shkencave e Tiranës me lekët e popullit i publikon veprat e këtij qytetari grek i cili nuk ka pranuar asnjëherë gjatë rregjimit të Juntës së Kolonelëve origjinen e tij si arbëror i Greqisë, madje i ka mohuar siç shkruan Antonio Bellushi.
Duke parë këtë gjendje ku Akademia i bën strehe antishqiptari, është krejt e kuptueshme qe në 80 vjetorin e lindjes së Nderit të Kombit Aristidh Kola, megjithë ftesën që u bëmë, nuk erdhi asnjë akademik e nënpunës, e ftuam Irakli Koçollarin personalisht por nuk erdhi. Të gjithë Mediet heshtën, vetëm televizioni i Gjirokastrës, Aristidh Petro u gjend dhe bëri emision të veçantë.
Si mund të vinin miqtë e antishqiptarit Titos Johalas. Punë që s'bëhej. Por këta palo akademikë që i kanë bërë strehe një greku antishqiptar, as dënjuan të dërgonin njeri në homazhet e varrimin e Antonio Bellushit. Si të shkonin kur miku i tyre grek, që bën shkencen e politikës se qeverisë greke e kishte anatemuar të madhin At Antonio Bellushi.
Tito Johala, ky renegat antishqiptar, është nga Çamëria, fshati Rrapëza. E shoqja është arbëreshe e Siçilisë. Mbiemri i tij është Gjokala. Po kush e zgjodhi dhe pse pikërisht Tito Johalasin. Kush ja ka bërë rekomandimin kryetarit të Akademisë zotit Skënder Gjinushi. Për çështjet arvanite dimë se në Akademi merret Irakli Koçollari, i cili ka botuar libër për Arvanitët në bazë të njohjeve kur ka qenë nëpunës i Sigurimit të Ambasadës Shqiptare para vitit 1990. Pse zotit Irakli, nëse propozimin e ka bërë ai, nuk i ka shkuar mendje të propozojë një studiues të madh të kulturës e gjuhës arvanite, por dhe mbarë shqiptare, Niko Stillo, që ka lindur në Prevezë dhe jeton e punon në fushën e studimeve në Gjermani. Ai është një albanolog i madh dhe me reputacion ndërkombëtarë. Pse zoti Irakli nuk ka propozuar studiuesin Jorgo Miha, një studiues i madh dhe ish president i Arvanitëve, bashkëthemelues e bashkëpunëtor i Aristidh Kolës. Jorgo Miha është një personalitet me reputacion të madh ndër arvanitët, që thënë hapur do ta nderonte Akademinë e Shkencave të Tiranës, por këta si të ishin myteberrë totorisen me një antishqiptar si Titua i Athinës. Mund ta ketë propozuar edhe akademiku filogrek, Anastas Angjeli që në popull është telendisur si Cac Nafta, por ne flasim për Irakliun se e njohim, por jemi krejt pa njohje e nuk i dimë mire se si punohet në skutat e fshehta të Akademise ku fryn erë grekofone, por që të fryjë edhe erë antishqiptare, këtë nuk e kishim menduar.
Thuhet se siç ka merita e lavdi të meritueshme, çdo popull ka edhe llomishten e vet, por ne kemi më shumë dhe kjo llomishte tek ne është e institucionalizuar, i kap të gjitha pushtetet dhe ndodh ajo që thoshte Konica i madh me fjalë profetike, Shqipëria u bë për tua plasur zemrën shqiptarëve. Mirë të gjitha këto llomishtet tona që na zënë sytë e na zënë hundët, po llomin e llomit e Greqise çfarë e duam?!

Në fjalë të fundit, për të mos pas asnjë iluzion:

Ky Tito Johalas është një figurë që asnjë arvanitas nuk dëshiron ta shoh. Unë i besoj dëshmive të Aristidh Kolës dhe Antonio Bellushit para se  çdokujt tjetër në këtë çështje. Ky  dhe Maria Dede i konsideron Arvanitët rrënjë dalë, ardhacakë të vonë pra të huaj në tokën greke kur historia flet ndryshe. Arvanitët janë më të hershëm se sa kinse grekët që janë një amalgamë vllaho sllave dhe egjiptiane dhe nuk kanë asnjë lidhje me grekët e vjeter. Me grekët e vjetër kanë lidhje vetëm Arvanitet e Shqiptarët në përgjithësi. Titua i Athinës anipse arvanit nga nëna është një renegat antiarvanitas dhe antishqiptar, nuk e dimë pse e mban Akademia e Shkencave të Tiranës, ndërkohë që as e kujton dhe as e nderon martirin arvanitas,  Nderin e Kombit Shqiptar Aristidh Kola.

Titos Johalas

Pse jemi kësisoj, të ndarë e të përçarë?!

.

PSE JEMI KËSISOJ, TË NDARË E TË PËRÇARË?!

Nga KOLEC P. TRABOINI

Ka një sërë faktorësh. I brendshmi është më i rëndësishmi. E keqja e madhe filloi kur ende ishim nën pushtimin otoman, me ndarjen e trojeve shqiptare në 4 vilajete. Këtu filloi përçarja e madhe ndaj të cilës nuk luftuam që të mos ndodhte, nuk na bënin punë as ato 40 vezirët me të cilët mburren ca mendjecekët që nuk kanë mësuar asgjë nga historia. Pas saj vinte mungesa e ndërgjegjes arbërore të prinjësve feudalë të lidhur aq shumë në interesa ekonomike me sulltanët, sa nuk mund ta kuptonin veten pa ata.

Në shekullin e 19 Europa bëri një eksperiment me Greqinë, duke e krijuar nga hiçi në saj të luftës e sakrificave të shqiptarëve, por kur desh të bëjë të njëjtën gjë me shqiptarët, historia ngeci. Jo më kot erdhi Bajroni në trojet shqiptare e jo më kot u thuri lavde trimërisë së tyre. Mirëpo një fanatizëm e injorancë totale frynte ndër shqiptarët që nuk donin, jo më të luftonin për pavarësi, por as nuk e kuptonin veten jashtë Perandorisë Osmane. Edhe kur Perandoria po jepte frymë, 25 mijë koka lanë shqiptarët në Çanakala duke luftuar kundër armenëve që kërkonin lirinë e atdheut të vet. Po pse more kot e shkroi Pashko Vas Shkodrani atë poezi me vargjet "Feja e shqiptarit asht shqiptaria", që edhe sot vazhdojnë ta anatemojnë ata që e kanë mendjen Turqi e Greqi, por jo Shqiptari, apo ata që e kanë mendjen fe e aspak atdhe. Thënë hapur shqiptarët nuk kishin ndjenjën e bashkësisë (e nuk e kanë ende), atë cilësi-amalgamë që i bën popujt kombe e shtete solide. Të huajt shihnin tek ne shqiptarët cilësi të mira personale besnikëri dhe karakter luftarak, por aspak cilësi përbashkuese.

Kur kryengritej një krahinë të tjerat qëndronin të mënjanuara ose me e keqja viheshin në shërbim të sundimtarëve të huaj. Dhe më se shumti luftohej shqiptarë me shqiptarë. Mos po e nxijmë historinë? Jo more jo, historia është ajo që na nxin ne.

Dhe si arritëm të kemi një shtet shqiptar?!

Austria, të cilës pak i jemi mirënjohës, me përpjekje të jashtëzakonshme arriti që të shpëtojë diçka nga territoret shqiptare. Dhe deri në momentin e fundit platforma e Ismail Qemalit ishte autonomia, nga frika shkatërrimit krejtësisht e pafuqisë së forcave të brendshme për të mbrojtur vetveten përballë ujqërve ballkanikë. Nga mungesa e përbashkimit kjo. Kur u pa se Perandoria po fundosej, më së fundi u shpall pavarësia e një copë toke. Mezi ja dolëm të kemi një shtet. Një shtet që shtetarët ende e trajtojnë si ta kishin çiflikun e vet.

Shikoni edhe sot me se merrën shtetarucët shqiptarë. Me vjedhje e korrupsion. Dhe populli fle si peshku në akuarium. Dhe tregojmë përralla historike për qëndresën nëpër shekuj të lavdishëm prej të cilëve duhet të na vijë turp. Nuk ka asnjë platformë përbashkimi kombëtar, por duan dy minishtete që nuk i pjerdh njeri në diplomacinë europiane dhe botërore.

Jemi si mizat që bëjnë zhurmë, por fati i mizave dihet....Mjerim! Edhe shpresën e kemi të gabuar. Presim të na i nxjerrin të tjerët gështenjat nga zjarri. Pak gjasa ka që kjo të ndodhë prandaj nuk është vonë të mbledhim mendjen. T'ju krijojmë atyre që keqperdorojnë shtetin e pushtetin një gjendje të padurueshme, tu djegë toka ku vënë këmbët, por kryepari duart, se ato i përdorin më së shumti duke i futur në xhepat e popullit.

Gazeta SOT f. 17,  e shtunë 31 janar 2026

Kur krijuesit konsiderohen një handikap social- Nga K. P. Traboini

 

KUR KRIJUESIT KONSIDEROHEN NJË HANDIKAP SOCIAL

Nga KOLEC P. TRABOINI 

Kemi ndërtuar një shoqëri ku kultura, arti dhe letesia ndjehen si handikap social. Pozitë dhe Opozitë në fushatat e zhgjedhjeve më shumë bëjnë hoka se sa paraqesin programe zhvillimore. Nëse bëjnë premtime ato janë butaforike. Në të vertetë i sjellin vetem varfërim e mjerim e asgjë tjetër. Keni degjuar të flasin e premtojnë diçka për artin dhe krijuesit e letërsisë? Asnjë fjalë. Kryeministri i sotëm ka qenë dhe ministër Kulture kohë të shkuara, si atëherë dhe sot, megjithse është një krijues piktor, nuk ka bërë asgjë. Veç një herë i dha çmimin veprës së hallakatun "Vrima" dhe me kaq e kreu misionin e tij për artin. Krijuesit i la në rrënim, veç ata që i konsideron miq u jep pension të veçantë. Të tjerëve asgjë. Shkrimtarët i botojnë librat me paratë e veta. Kësisoj kemi një kryeministër që nuk ja ndjen fare për krijuesit e artistët shqiptarë, por e ka mendjen tek Dylqinja e Tobozës italiane e si Kalorës francez i ulet në gjunj. Komedi për t'ia pas zili edhe Molieri.

Në krahun tjeter kemi Non Gratën që që premton për gjithçka me thes, por për shkrimtarët dhe artistët nuk thotë e nuk premton asgjë. Çfarë të premtojë? Gjithçka që njeh për artin është një tablet ku ka të shënuara mesazhet që i vinë nga qytetari digjital, një lloj patronazhisti, por i llangosur blu.

Kësisoj ky shtet është pa shpirt Se arti shpreh shpirtin e kombit. .Pasi i kanë marrë shtëpinë e shkrimtarëve në Tiranë, (kryedemokratit i takon merita e rrembimit të saj) tash ky tjetri në pushtet nga maja e Pikaloit bën lajm se rezidencen e diktatorit do t'ju a bëjë dhuratë piktorëve ta përdorin si bujtinë. Mendje kalorsjake kjo.

Duke parë se krerët e politikës nuk e vrasin qypin për Artin dhe Artistët dua t sjell një analogji me një roman distopik.

Romani "Fahrenheit 451" nga Ray Bradbury eksploron temat e censurës, konformitetit dhe fuqisë së dijes.  E vendosur në një shoqëri të ardhshme ku librat janë të ndaluar, tregohet historia e  Guy Montag, një zjarrfikës, puna e të cilit është të djegë libra.  Me kalimin e kohës, Montag fillon të vërë në dyshim shoqërinë në të cilën jeton dhe qëllimin e punës së tij, duke e çuar atë në një udhëtim të vetë-zbulimit dhe rebelimit.

Romani shqyrton një botë ku mendimi kritik shtypet dhe njerëzit shpërqendrohen nga argëtimi dhe teknologjia e cekët. Transformimi i Montag nga një pjesëmarrës i vetëkënaqur në këtë sistem në një kërkues të së vërtetës është thelbi i kësaj historie.  Gjatë zhvillimit të subjektit, ai ndeshet me personazhe si Clarisse McClellan, një adoleshente kurioze me shpirt të lirë, dhe Faber, një ish-profesor që e ndihmon Montag-un të kuptojë vlerën e letërsisë dhe mendimit të pavarur.

Romani i është i pasur me imazhe dhe simbolikë. Zjarri, një motiv i përsëritur, përfaqëson shkatërrimin dhe rinovimin, duke reflektuar luftën e brendshme të Montag. "Fahrenheit 451" shërben si një paralajmërim për rreziqet e censurës, humbjen e të menduarit kritik dhe efektet dehumanizuese të teknologjisë.  Eksplorimi i këtyre çështjeve mbetet i rëndësishëm, duke i inkurajuar lexuesit të vlerësojnë njohuritë, të vënë në dyshim autoritetin dhe të kërkojnë lidhje domethënëse në një botë që shpesh i jep përparësi komoditetit dhe konformitetit.

Një qeverisje që e anashkalon apo e lufton kulturën dhe artin pak nga pak kalon në një makineri absurde dhe e dhunëshme dhe sillet ndaj popullit të vet si një pushtues mizor