Tundime sirenash greke për artisten arvanite Irena Papas - nga K. P. Traboini

TUNDIME SIRENASH GREKE
PËR ARTISTEN ARVANITE IRENA PAPAS

“I ngjaj nënës sime. Ajo ishte ezmere si unë. Ajo vinte nga Epiri, ndërsa im atë vinte, sipas gjasave, nga Shqipëria. Ndoshta jam shqiptare ose gjysmëshqiptare. Peloponezi është përplot me shqiptarë”. - Irena Papas

Nga K. P. TRABOINI

Dekani i shkencave politike të një Universitetit në Athinë na qenka tunduar aq shumë se në Shqipëri ca djem e vajza entuziaste po flasin shpesh për origjinën e aktores se madhe Irena Papas, e cila ka ndërruar jetë pak ditë më parë. Nuk priti profesori i politikes greke as të kalojnë 40 ditë, që ai si ortodoks i mirë duhej ta respektonte duke mos e përgoju e përgënjeshtru një të vdekur. Ka dalë kirje Dimitris Christopoulos me një shkrim “Ode” për kombin dhe “shqiptarja” Irini Pappas, ku kërkon të rrëzojë mite shqiptare e në vend të tyre të ngrejë mite greke, sikur të mos mjaftonin gjitha ato përrallisje greke sikur e gjithë bota është greke e përtej kësaj nuk ka asgjë tjetër.  Ka bërë një film me humor Hollivudi për këtë mirëpo në Athinë fryjnë tjerë erëra. Se kush i paska dërguar profesorit grek te politikës njoftimin( kemi plot spiunë mediatikë në mes nesh e media qe paguhen nga të huajt) që në Shqipëri komentojnë se Irena Papas e ka prejardhjen arvanite, pra shqiptare, dhe se shqiptarët po ndjejnë kënaqësi deri në eufori nga ky fakt. Mirëpo ajo që i gëzon shqiptaret, anipse me gëzime mbase naive, port e sinqerta, i tërbon grekët e megaloidhesë si puna e profesorit të shkencave politike në Athinë, i cili ngutet të shkruaj se Irena Papas është vetëm greke dhe gjaku prej të cilës rrjedh nuk ka rëndësi. Madje shkon më tej duke thënë se në Peleponezin arvanitas ka pas dikur një popullsi greke me një gjuhë të vjetër te harrur që nuk ishte shqipe. Hajde levend profesor hajde. Ku nuk e çon fantazia kur ke tundime sirenash greke. Kudo.  Dhe mohon atë që thoshte në një intervistë vete aktorja e madhe me reputacion botëror, kur e pyetën pse ishte ezmere “I ngjaj nënës sime. Ajo ishte ezmere si unë. Ajo vinte nga Epiri, ndërsa im atë vinte, sipas gjasave, nga Shqipëria. Ndoshta jam shqiptare ose gjysmë shqiptare. Peloponezi është përplot me shqiptarë”. Por nuk do profesori i politikës së Athinës. Ngul këmbë si mushka, madje duke sjellë si argument dy argatë gazetarë, renegatë të arvanitasve, të cilët kanë dalë hapur kundër veprës së Aristidh Kolës e për të cilët kemi shkruar vite më parë duke u dhënë gjegje provokimeve të tyre nga skutat e errëta të panhelenizmit shovinist. Kësisoj ndryshe nga se ka thënë aktorja e madhe për veten dhe origjinën e prindërve, ky profesori i politikës grekomadhe fantazon:  “Le të themi që Irini Pappas nuk ishte as arvanitase. Fshati i saj, Chiliomodi në Korinth si dhe Agionori nga erdhën banorët e Chiliomodit, nuk flisnin dialektin arvanitas për të paktën 150 vitet e fundit, ndryshe nga shumica e fshatrave në rajonin e tyre. Ata flisnin një dialekt të vjetër grek të Peloponezit, një fakt që ndoshta sugjeron një gjuhë shumë të vjetër greke. Siç kanë vënë në dukje studiuesit e arvanitasve dhe ekspertët e shkëlqyer të kësaj çështjeje si Leonidas Empirikos dhe Lambros Baltsiotis, kemi të bëjmë me një “pykë” greqishtfolëse midis dy rajoneve të mëdha shqipfolëse.” Kësaj i thonë i zoti e shet e tellall profesori nuk e jep. Për mendjet naive të disa shqiptarëve që e popullarizojnë dhe e vlerësojnë me eufori shkrimin cinik të profesorit të politikës greke, reagimi dhe qëndrimi im ju duket absurd. Por këtyre kritizerëve naivë dua t’ju them: Kam jetuar 5 vjet në Greqi, sikur të mos e dija realitetin mbase do më gënjente retorika e këtij profesori, që një hall i madh e bën të dalë e të thotë se gjaku i kombeve nuk ka asnjë vlerë. Së pari ai shqetësohet çfarë shkruajnë portalet në Shqipëri. Po agjendë profesorësh universiteti në Athinë është kjo? Po atyre portaleve e komenteve në kushtet e lirisë së mendimit publik, as vetë ne shqiptarët nuk u vëmë shumë rëndësi. Si u ndodh pra të tromakset një profesor atje në dekanatin e tij në Athinë. Kaq e frikshme për një grek intelektual qenka krenaria e shqiptarëve për atë pjesë të kombit të vet që për shumë rrethana, shpesh të padrejta historike, u gjend në një shtet tjetër. Ai profesor as pranon të thotë po, arvanitë do të thotë albanë, arbërorë dhe nuk ka asgjë për tu shqetësuar nga ky solidaritet "gjaku" .
Unë nuk jam shqiptaromadh, mos o Zot, por edhe pse jam që 22 vjet qytetar amerikan nuk ngutëm të mohoj atë pjesë që më bën shqiptar kombëtar, por as të mohoj krenarinë e ID së shtuar. Çfarë pra e shqetëson profesorin që po i tronditet me themel megaloidheja?! Duhet të dimë të lexojmë në mes të rreshtave që është sekreti i profesionit të gazetarisë, për te kuptuar sadopak profesorin grek të politikës.  Mua si shqiptar nuk më shqetëson fare çfarë thotë profesori, se fjalët janë gjethe, por përpiqem të shoh trungun. Tundimin e tij, të atyre që e furnizojnë me lajme nga Shqipëria, të atyre që e përkthejnë dhe na ofrojnë taze pilaf me oriz grek, me të cilin në Athinë ushqejnë pulat. I njoh mirë grekët, për mirë dhe për keq. I admiroj artistët e mëdhenj grekë që për fat nuk janë si ky profesori që "një herë në mot del e kullot", por njerëz me personalitet, të admirueshëm, që e duan atdheun e kombin e vet grek, por i respektojnë kombet e popujt e tjerë, sepse ajo që është greke, në art e kulturë, është edhe shqiptare se jemi fqinjë e të afërt historikisht, por edhe të gjithë popujve të tjerë pa dallim. Ne i duam dhe i admirojmë shkrimtarët grekë, kompozitorët grekë, artistet grekë, këngëtarët grekë,  ndërsa profesori i politikës që e shqetëson qenia me gjak shqiptar e Irena Papas, kërkon të vërë sinore në mes të popujve, dhe pa teklif merr pjesë në këtë grindnajë,  jo e imja e jo e jotja. Mediokritet i gjallë. Mjerë profesorati i Universitetit te Athinës çfarë studentësh përgatit në një vend të Bashkimit Europian.

Po çfarë shkruhet nëpër media për Irena Papas dhe çfarë ajo ka thënë për origjinën e saj? E lindur si Irene Lelekou (Ειρήνη Λελέκου) artistja e famshme greke në fshatin e Chiliomodit në rrethinat e  Korintit. E ëma, Eleni Prevezanou (Ελένη Πρεβεζάνου) ishte arsimtare dhe i ati, Stavros Lelekos (Σταύρος Λελέκος), jepte mësim dramaturgji klasike në shkollën Sofikós të Korinthit. Vetë aktorja në një intervistë, e pyetur se përse ishte kaq ezmere, është përgjigjur se “I ngjaj nënës sime. Ajo ishte ezmere si unë. Ajo vinte nga Epiri, ndërsa im atë vinte, sipas gjasave, nga Shqipëria. Ndoshta jam shqiptare ose gjysmëshqiptare. Peloponezi është përplot me shqiptarë”.

Gazetari që e ka intervistuar nuk ka qenë aq i pamend sa ta pyes si ndjehesh më shumë, greke apo shqiptare, nuk i ka vene dilema aktoren së madhe e cila nuk përjetonte as dilema e as dualitete siç ka në kokën e profesorit Dimitris Christopoulos. Sepse kur je mendje hapur gjërat janë më të lehta të shpjegohen e të kuptohen. Bukowski ky poet i madh amerikan, që kam pas kënaqësinë ta përkthej, megjithëse me baba amerikan, kishte lind në Gjermani e ndjehej gjerman deri në palcë në krijimet e tij e kjo e bënte ndryshe nga të gjithë poetët e tjerët. Disa e quanin gjerman i mallkuar, por ai nuk shqetësohej nga kjo. Nuk ja mohon dot Robert De Niros dhe Al Paçinos apo dhe Martin Skorcezes të qenit italian, megjithëse janë krenaria e shpirtit amerikan. Nuk ngutet njeri në Amerikë të thotë, jo nuk kanë asgjë italiane se gjaku nuk thotë asgjë,  siç profanon kataklizmën e tij për origjinat njerëzore profesori grek i politikës,  qe kam bindjen se nuk di asgjë për veten me shumë se dy breza. Mund të jetë gjakhumbur. Dhe kështu i do edhe të tjerët. Ky arrin deri atje sa mohojë rrënjët e kombeve, njeriu pra qenka produkt i komercializmit politik, pra ky zotëri mishërohet në parimin jo jemi andej nga i kemi rrënjët, por jemi  produkt gjenetik i asaj që hamë. Hamë suflaq grek, dhe duhet te jemi patjetër grek.  Ky zotëri i tunduar se po i marrin shqiptarët ikonën greke me gjak shqiptar Irena Papas, as merr mundimin që për origjinën e gjallnorëve të lëçisë ca parime të etimologjisë, prejardhjen e emrave të cilat fshehin histori. Emri i Irena Papas në lindje të saj ka qenë Irena Leleku. Familje arvanite dhe jo greke. Kot lodhet profesori i tunduar grek (nësë është - se mos na del dhe ai arvanit që lufton kundër llojit të vet), se mbiemri i vajzërisë e thotë vete origjinën. Më gjeni cila është etimologjia e këtij emri në gjuhën greke? Nuk ekziston. Por ekziston në gjuhen shqipe. Apo dhe gjuhët si dhe gjaku për ju nuk kanë rëndësi?! Po për Irena Papas - Leleku ka shkruar në revistën i paharruari Aristidh P. Kola, që kohët e fundit u nderua me një nga titujt më të lartë në Shqipëri, "Nderi i kombit". Pse ky profesori i politikës greke nuk e kundërshtoi atë botë Aristidh P. Kolën, apo mendon se pasi vranë studiuesin e madh arvanit nuk ka më zëra arvanitësh në Greqi?! Profesori i tunduar i mjafton të lexojë kujtimet e nobelistit grek Odisea Elitis ku thotë se kur donim të hanim drekën gjyshja i thërriste në gjuhën arvanite, pra shqip.  E nuk është vetëm Melina Merkuri e Irena Papas (Leleku), por një plejadë personalitetesh që përfaqësojnë Greqinë dhe kanë prejardhje shqiptare. Kjo nuk duhet të shqetësojë askënd, sepse popujt kur janë fqinjë të mirë japin e marrin jo vetëm bukë e ujë, por edhe kulturë e dije, bashkëjetojnë e përzihen ndërmjet vedit. Dhe këtij profesori që kërkon të verë kufinj të hekurt në mes popujve, i sugjeroj të lexojë sadopak nga fjalët e urta të shqiptareve të Greqisë, që në  vendin fqinjë i quajnë arvanitë, "gjaku ujë nuk bëhet", duan apo nuk duan profesorët e politikës grekomadhe.

Bekim Fehmiu dhe Irene Papa rrinin bashkë gjatë pushimit të xhirimit të filmit "Odisea".

 

 

🟣Meditime lutësore/ Anthony De Mello nga K.P. Traboini

Albrecht Dürer German painter

 

 

 

 

 

MEDITIME LUTËSORE

Nga Kolec P. Traboini

 

“Distanca më e shkurtër në mes të zemrës njerëzore dhe të vërtetës përbën një histori”, thoshte Anthoni De Mello. Sentencat e predikimeve të priftit jezuit Antoni De Mello preferuam ti paraqesim si Meditime lutësore, sepse ato nuk janë poezi. Ai parapëlqente t’i shprehte ato në mënyrë elokuente për të tërhequr dëgjuesit me magjinë e fjalës së vet. Si orator elokuent, më shumë se sa predikime teologjike nga mësimet e Biblës, preferonte të paraqiste ide e mendime për të mirën e të keqen, për cilësitë e dobësitë njerëzore duke nxjerrë gjithnjë në reliev mençurinë.

Ndoshta ndikonte fakti se ishte lindur në Bombei të Indisë në vitin 1931 e kishte marrë atje mësimet e para. Lutjet e tij ruajnë bukurinë e shprehjes e të mendimit. Të kujtojnë më tepër predikimet e filozofinë e budizmit, e cila kishte një ndikim të madh tek Antoni De Mello ani pse ky ishte një prift i urdhrit të rreptë jezuit katolik. Ai ishte gjithashtu një psikoterapist me emër në kohën e vet.

Me sa duket Antoni De Mello nuk e shihte të mjaftueshme auditorin e kishave ndaj zhvillonte konferenca me pjesëmarrje të gjerë që tërhiqnin vëmendjen e opinionit publik dhe medias amerikane, ku e zhvilloi të gjithë veprimtarinë e tij lutësore.

Një nga konferencat e tij të shumta me teme “Zgjohu dhe Jeto”, zhvilluar në Nju Jork u regjistrua e plotë ndërsa të tjerat të pjesshme. Ai zhvilloi mjaft konferenca nëpër shumë vende të botës duke u bërë një nga predikatoret më të njohur, çfarë tërhoqi vëmendjen edhe të qendrës së katolicizmit botëror që nisi ti shihte me skepticizëm lutjet dhe famën e tij. Antoni De Mello u bë akoma më shumë i njohur pas vdekjes në Nju Jork në vitin 1987.

Lutjet e tij fetare u përzgjodhën nga ithtarët e vet duke i botuar në libra që gjetën jehonë veçanërisht në Spanjë dhe në SHBA. Ato janë kthyer edhe në filma dhe CD, si dhe kanë shërbyer edhe për mësimdhënie. Meqenëse ai ishte i influencuar nga Budizmi, kardinali Joseph Ratzinger, që më vonë u bë Papa Benedikt XVI, në një konsil të mbajtur një dekadë pas vdekjes së Anthoni De Mello, i shpalli të dëmshme mësimet që dilnin nga predikimet e tij. Pavarësisht nga ky anatemim, vepra e Antoni De Mello vazhdon të mbetet mjaft e njohur në botë, veçmas në kontinentin amerikan.

Mohimi prej Papës mesa duket i ka bërë më shumë jehonë e popullaritet se sa dëm veprave te shumta. “Sadhana”, është vepra e parë e Anthoni De Mello të cilën kritikët e kanë cilësuar si një kryevepër e lutjeve, pastaj vinë një sërë veprash ndër të cilat: “Të falesh lakuriq”, “Rruga për të dashur”, “Kënga e zogut”, “Vetëdijshëm”, “Zemër e çiltër” dhe ”Nise fluturimin”- histori meditimesh. Vetëm pak ditë pasi e përfundoi këtë vepër, autori ndërroi jetë në moshën 56 vjeçare.

Tërësia e krijimeve të Anthoni De Mello formësohet në trajtën e rrëfimeve e dialogut në mes të dishepujve (studentëve dhe ndjekësve të predikimit) dhe Mjeshtrit të Manastirit(Predikuesit), i cili e ndërton oratorinë e vet nëpërmjet pyetje përgjigjeve të zgjuara, plot finesë, të figurshme, herë-herë me shprehje metaforike duke e bërë filozofinë e tij sa të thjeshtë e të kuptueshme po aq dhe një art ekspresiv e mistik. Ndoshta për këtë risi që solli, duke ju shmangur predikimeve standarde e duke i kthyer lutjet në një art të vërtetë meditimi, vepra e tij vazhdon të lexohet me interes edhe pas afro katër dekadash nga vdekja e autorit. Duke qenë se ka lindur në Indi ku mësimet e Budës nuk janë të largëta, Anthoni De Mello është bërë autori që në kontinentin amerikan, afroi më shumë se askush moralin dhe edukatën e krishterë me mësimet e predikimet budiste.

_______________

 

ANTHONY DE MELLO

- 14 meditime lutësore-

 

GJUHA E HYJNIVE

 

I magjepsur tek dëgjonte korin e mjeshtëror në sanskritisht

vargjet e melodinë e zërave, student i sanskritishtes tha:

Tashmë unë e di se nuk ka gjuhë në botë

si sanskritishtja për shprehjen e mendimeve hyjnore.

“Mos u bëj gomar”- i tha Mjeshtri . “Gjuha

hyjnore nuk është sanskritishtja. Është heshtja.”

 

RRITJA

 

Fatkeqësia ju sjell rritjen

dhe ndriçimin” thotë Mjeshtri.

Dhe e shpjegon mendimin kështu:

“një herë një zog zuri strehë

në një degë plot gjethe të një peme që gjendej

mes të një rrafshine të shkretë

por një vorbull ere e zhveshi pemën

e detyroi të varfrin zog të fluturonte

me qindra kilometra në kërkim të një strehe

e më së fundi shkoi tek një pyll

me pemët rënduar plot fruta.”

Dhe Mjeshtri përfundonte:

“Nëse pemët me gjethe do të shpëtonin

Asgjë nuk do t`i detyronte zogjtë

Të prishnin rehatin e të fluturonin”

 

MENDIMI

 

Udhëtari i thotë një të dituri

“Kam udhëtuar në distanca të mëdha

Për të dëgjuar Mjeshtrin,

Por aty gjej veç fjalë të zakonshme.”

“Mos dëgjo fjalët ë tij

Merr veç mesazhin”

“Si mund ta bëj këtë?”

“Merre një sentencë te tij

Shkunde mirë

Derisa të gjitha fjalët të bien

Ajo çfarë mbetet

Do ta përflakë zemrën tënde”

 

LËVIZJA

 

Një dishepulli që zakonisht

pyeste për fjalë të mençura

Mjeshtri i tha,

“Mençuria nuk shprehet me fjalë

ajo del vetvetiu në veprim”

Por, kur ai vuri re

se dishepulli shkonte e vinte

qeshi me zë të lartë dhe tha,

“Kjo nuk është veprim. Është veç lëvizje.”

 

ZEMRA IME NË MAL

 

Një udhëtar i vjetër ishte në rrugëtim

Drejt Himalajave në kohë të acartë dimri shkonte

Ndërkohë filloi të bjerë shi

Bujtinari i tha atij

“Si arritët të vini në këtë mot të keq, vëllai im?

Shtegtari i vjetër hareshëm u përgjigj:

“Zemra ime ka ardhur këtu para meje

E kjo e bëri më të lehtë

Që trupi im ta ndjekë atë në mal”.

 

 

PËRSOSMERIA

 

Një nxënës i paqartë i tha Mjeshtrit

A ishte ai personi që shihte se

bota ishte e përsosur siç duhej të ishte.

“Ç’ mund të themi për kopshtarin?- pyeti tjetri.

“Është dhe ai perfekt gjithashtu?”

Kopshtari i Monastirit ish kurrizdalë.

“Përse mendoni se ai është në jetë,”-

tha Mësuesi.

“kopshtari është një kurrizdalë i përsosur.”

 

 

KTHJELLTËSI

 

"A ka ndonjë mënyrë për të çmuar

një gjendje shpirtërore?”

"Shumë."

"Na jepni një."

"Vini re sa shpesh

ju jeni të shqetësuar

gjatë një dite të vetme.”

 

 

ZBRAZDËSIA

 

Ndonjëherë atje mund të bjerë

një vërshim vizitorësh të zhurmshëm

dhe qetësia e Monastirit

krejt të tronditet.

Ajo mund ta prish rregullin;

por jo të Mjeshtrit, i cili përshtatet

si në mjedisin me zhurma

ashtu edhe me qetësinë.

Në kundërshti të rregullave

ai tha një ditë:” “Qetësia

nuk është mungesa e zërave,

por mungesa e vetvetes.”

 

 

IDENTITETI

 

-Si mund ta ndjesh veten

bashkuar me Zotin?

“Sa më fort ju përpiqeni

Aq më tepër distancë krijoni

Midis Tij dhe vetes.”

-Përse e gjithë kjo

Për një distancë?

“Kuptoje se nuk është atje”

-Mos kjo nënkupton se

Zoti dhe unë jemi një?

“Jo një – Jo dy.”

-Si është e mundur kjo?

“Dielli dhe drita

Oqeani dhe valët

Këngëtari dhe kënga

- Jo një. Jo dy.”

 

 

MEDITIMI

 

Përse na duhen Mjeshtrit

Pyeti një vizitor

Njërin nga dishepujt?

“Nëse uji do nxehet

Ai kërkon një varkë

Si ndërmjetëse

mes zjarrit dhe vetvetes.”

Ishte përgjigja.

 

 

AUTENCITITETI

 

Mjeshtri kurrë nuk impresionohej

nga diplomat dhe titujt

ai shihte njeriun dhe

jo certifikatat.

Një herë u dëgjua të thoshte

“Kur ju keni vesh të dëgjoni

zogj tek këndojnë, nuk keni nevojë

të shihni kredencialet e tij”.

 

 

LIRIA

 

“Si mund të jem i lirë?”

“Vëreni me kujdes kush ju pengon ju”

tha Mjeshtri.

Dishepulli u kthye pas një jave

e tha:- “Asnjë nuk më pengon mua.”

“Atëherë pse pyet për çlirimin?”

Ky ishte çasti kur i paqarti dishepull

menjëherë u gjend i lirë.

 

 

FATKEQËT

 

Mjeshtri tha se një shkak pse njerëzit

ndjehen fatkeq sepse mendojnë

se nuk kanë asgjë për të ndryshuar.

Atij i pëlqente historia e një burri

i cili i ankohej një shitësi “Kjo radio

ma ofruat ka një kualitet zëri

të përsosur, por unë dua ta shkëmbej

me një tjetër që ka programe më të mira.”

 

 

E VËRTETA

 

Mjeshtri pohonte se ajo çfarë

gjithë bota e mban të vërtetë, është false

kështu dhe ithtarët e saj, zakonisht

gjenden në pakicë. Ai thoshte:

“Ju e mendoni të vërtetën

si një formulë që merrni nga një libër.

Nëse ju doni ta ndiqni të vërtetën

duhet të mësoni të ecni të vetmuar.”

 

 

Shqipëroi: KOLEC P. TRABOINI

© Traboini Shqipërime 2010-2022

🟧 Pse nuk del populli në fotografi?- nga K. P. Traboini

PSE NUK DEL POPULLI NË FOTOGRAFI?!

Nga K. P. TRABOINI

       Dihet që fotografia nuk është një zbulim krejt i rastësishëm dhe nuk mund të shpjegohet, fjala vjen, me një metaforë si në rastin e "Mollës" së Njutonit. Fotografia është sintezë jo vetëm e zhvillimit që kish marrë shkenca, por edhe konkretizim i një dëshire të vjetër lindur bashkë me njeriun. Njihen vizatimet apo gravurat nëpër shpella të ruajtura që nga kohët më të hershme që nuk kanë histori të shkruar. Në to njeriu përpiqej të krijonte imazhin e vet dhe të mjedisit që e rrethonte. Gjatë historisë, njeriut, duke e ditur se ishte i vdekshëm e pas tij kurrgjë nuk do mbetej, filloi t'i ndizej dëshira për të lënë imazhin e vet tek ata që pas tij do të jetonin, pra në një farë mënyre, lindi dëshira e mbijetesës ose më tej e pavdeksisë nëpërmjet imazheve. U zhvillua piktura, e cila, në fillimet e veta, kryente funksionin e paraqitjes reale, dhe për këtë sot ruhen nëpër galeri kryevepra me një autentitet të jashtëzakonshem. Si të thuash piktura luante rolin e asaj që luan fotografia sot. Njeriu me pikturën më se fundi gjeti të mishëruar ëndrrën e tij për të mbetur i përjetësuar. Falë talenteve të mëdha të artit figurativ, ne sot kemi nëpër galeri familje mbretërore, dinjitare të lartë, kardinalë e peshkopë, kryeministra markezë kokëlartë e kontë që historia i ka harruar, por në art kanë mbetur. Pra, në një farë mënyre, ata e kanë siguruar përjetësinë qoftë dhe në mënyrë të tërthortë. Dalja e fotografisë e çliroi artin e pikturës nga detyrimi për të qenë autentik, pra e ridimensionoi në pikëpamje estetike. Por qëllimi i këtij shkrimi nuk është që të merret me estetikën e artit figurativ, por thjesht se si janë përdorur këto arritje të zhvillimit të njerëzimit për qëllime ambicioze, lavdidashëse e madje utilitare, a të leverdisshme për kohën, çfarë sot mund ta quajmë biznes. Fillimisht, dua të sjell një shembull se si një njeri i thjeshtë në kohë të monizmit, arrinte që teknikën e fotografisë ta përdorte në mënyrë mjeshtërore për qëllime utilitare. Shkonim me shërbim për filmime kronikash në veri të Shqipërisë. Diku andej nga Bulqiza, makinën me ekipin e xhirimit e ndalon një polic rrugor, i cili i thotë grupit se mëqe shoku P.., anëtar i Byrosë Politike, do të kalonte përballë, duhej të ndalonim në kënd të rrugës sa të kalonte "Benzi" i udhëheqjes. Operatori ynë, një rrufjan i shkathët, sa i përmendën emrin e shokut P.., nxorri kameran bashkë me një aparat fotografik. Kameran e hodhi në qafën e vet dhe aparatin e rrasi në qafën time, duke më porositur që ta kisha në gatishmëri se duhet të bëja një fotografi patjetër. Polici, kur e pa operatorin me kamera, jo vetëm mbeti i kënaqur por i shprehu dëshirën që edhe ai të xhirohej në film. Pritja nuk vazhdoi gjatë e në krye të rrugës doli "Benzi" i zi me shokun P.. brenda. Një njeri me kamera në dorë në mes të rrugës e sugjestionoi jo vetëm policin, por edhe pasagjerët e rangut të lartë të "Benzit", i cili ngadalësoi shpejtësinë dhe për çudi ndaloi. Me sa duket, tundimit pannjerëzor për t'u përjetësuar në celuloid, nuk i shpëtoi as udhëheqësit truplartë, i cili zbriti nga makina dhe na dha dorën të gjithëve, ndërkohë që kamera e operatorit tonë rrufjan, nisi të bënte zhurmën karakteristike të filmimit. Pastaj udhëheqësi nisi të shihte peizazhin malor.  Operatori i shkathët iu afrua plot mirësjellje e i shprehu dëshirën që të bënte një fotografi së bashku. Me fjalën ‘sëbashku’, ai kishte parasysh veten e tij dhe shokun P... Unë në gatishmëri, sipas porosisë, e shtypa disa herë sustën e aparatit fotografik. U ndamë me udhëheqësin e lartë dhe makinat shkuan në drejtime të ndryshme. Meqë mbaja përgjegjësi për çdo pëllëmbë film (për kursimin e filmit që thuhej blihej me valutë - të tjerë thonin me presh - kishim presione të jashtëzakonshme nga drejtoria), i shpreha pra shqetësimin se si do ta justifikonim këtë shpenzim jashtë planit të xhirimit. Operatori që kishte besim te unë, më shkeli syrin e, si m'u afrua, më tha në vesh që të mos dëgjonte shoferi: "E kisha kasetën bosh". "Po pse e inskenove këtë ndalesë", e pyeta i shqetësuar. Si më tregoi aparatin fotografik, plotësoi mendimin me fjalë "për fotografinë". Natyrisht, unë ende nuk po e kuptoja krejtësisht qëllimin e tij, por shumë shpejt do të qartësohesha gjatë një xhirimi në Margegaj të Tropojës, kur operatori nxorri një vandak fotografish dhe nisi t'ia tregonte kryetarit të kooperativës duke bërë shpjegimet përkatëse se këtu kish dalë me shokun Mehmet, këtu me shokun Kadri, këtu me të paharruarin shokun Hysni, e kjo e fundit me shokun Pal, …e si mbaroi inkursioni fotografik iu kthye e i tha hapur kryetarit. "O kryetar, po vjen Viti i Ri e ngelëm pa bakllava sivjet". "E ke fjalën për arra?" - e pyeti kryetari. "Tani edhe për ndonjë dorë fasule kemi nevojë, se gështenja kemi gjetur", u përgjigj hazërxhevap bashkëbiseduesi. Operatori i rregulloi punët ashtu si diti dhe unë që kisha pasione të tjera dhe që vrisja mendjen për letërsinë dhe estetikën, nisa të kuptoj se kishte një shmangie të madhe nga ambicia e hershme e njeriut për të ngelur i përjetësuar në fotografi. Me sa duket, koha i kishte sjellë fotografisë funksione të reja. As do ta vrisja mendjen fare për këtë episod që mund të përbënte zanafillën e një subjekti për një tregim satirik, sikur të mos vija re se në restorantin e një shqiptaro-amerikani të shquar, si në biznes dhe në atdhetarizëm, kishte një mori fotografish të varura nëpër muret e hollit të restorantit, ku pronari kishte dalë me presidentë, senatorë, ministra, yje të shquar të Hollivudit e madje edhe me dy presidentët shqiptarë Ramiz Alia e Sali Berisha. Duke i parë këto korniza që përbënin një galeri historike e duke sjellë ndërmend xhepin e mufatun të operatorit të filmit, tashmë nuk kisha kurrfarë dyshimi se këtu nuk kishim të bënim me temën e një subjekti satirik.   Brenda ngjarjeve nuk kishte dhe aq humor se sa matematikë racionale interesash materiale. Secili prej të dy këtyre shqiptarëve, në sisteme të ndryshme, në vende të ndryshme dhe mundësi të ndryshme, përdornin artin fotografik për një qëllim praktik e shumë të dobishëm, për interesin apo biznesin e tyre, natyrisht sipas mundësive e rrethanave ku ndodheshin. E këtu, nisa të bindem se nuk ka gjë për të qeshur as për të stigmatizuar. Por edhe ndaj këtyre dy përngjasimeve do të kisha mbetur indiferent, sikur të mos më vinte njoftimi, nga disa bostonianë republikanë, që përkundrejt një shume prej dymijë dollarësh, unë si qytetar amerikan tashmë, mund të isha pjesëmarrës në drekën e presidentit Bush që organizonte në ditët e marsit e ku do të mund të dilja edhe në fotografi personalisht me të, sepse kështu e kishte protokolli i këtij takimi në kuadrin e fushatës elektorale presidenciale të nëntorit 2004. Isha i bindur se sikur ai operatori, miku im i vjetër i filmit, të jetonte në Boston, do ta sakrifikonte dymijë dollarëshin, por unë as e vura ujin në zjarr për atë punë. Aq më tepër se presidenti, duke më lejuar të bëja një foto me të, do të realizonte biznesin e vet elektoral, por mua, që nuk kisha kurrfarë biznesi, nuk më tundonte ambicia të shkundja xhepat. Por edhe këtë rast të tretë do ta kisha lënë në heshtje dhe harruar, po të mos qenë vandaku i artikujve të gazetave shqiptare mbi ambiciet e kryeministrit shqiptar, për të dalë në një fotografi nderi me presidentin amerikan, të cilin, sipas gazetave, kryeministri Nano do ta përdorë si kartë për reputacionin publik në rënie dhe pse jo, në zgjedhjet e pritshme parlamentare në Shqipëri. Me kureshtje të ngacmuar u futa në kanalet e internetit dhe më së fundi e gjeta fotografinë Nano-Bush. Për një çast e humba fare. M'u duk se fotografinë e kisha bërë unë këtu e njëzet e pesë vjet më parë... M'u bënë lëmsh kujtimet me realitetin. Bushi truplartë - Nano trupshkurtër, Bushi solid - Nano i mbledhur krruspull në gji të Bushit... Mirëpo këto mendime shumë shpejt m'u daravitën sepse nisa të mendoj me qetësi. Fundja të dy në rolet e tyre të biznesit janë. Bushit i intereson për momentin jo vetëm popullariteti e përkrahja e brendshme (që aq fort i ka rënë tash së fundi) por edhe përkrahja e jashtme (tani po përgatiten 200 ushtarë shqiptarë të shkojnë në Irak), prandaj dhe ajo "zhgrrap" në celuloid, në një farë soji, ia bën punën Bushit. Por kryeministrit shqiptar ajo "zhgrrap-je" e blicave të aparateve fotografike ia bën punën akoma më mirë. Shumë më tepër madje. Pra, në fjalë të fundit, edhe Presidenti amerikan edhe kryeministri ishin në të drejtën e tyre dhe në bizneset e veta. Prandaj çfarë kanë gazetarët e gazetat që grinden?. Kur e bën Bushi, si të mos e bëjë Nano?! Kur Bushi në Boston ia afroi këtë privilegj çdo bostoniani, duke përfshirë dhe shqiptaro-amerikanët, për dymijë dollarë, si mund t'ia mohonte kryeministrit shqiptar, apo të tjerëve që vinë në Amerikë në festat e lutjeve e që paguajnë ku e ku më tepër. Fundja biznes dypalësh është. Paçka se paratë e Nanos (nëse ka paguar) nuk i mori Bushi për fushatën e zgjedhjeve, por kompanitë e fluturimeve ajrore, të hoteleve e restoranteve të shtrenjta amerikane që e përkrahin mbase Bushin e jo Xhon Kerrin gjatë zgjedhjeve. Ja pra, që fotografia ka dalë qoftë nga dëshira e vjetër njerëzore e përjetësimit pas vdekjes, por edhe nga qëllimi i thjeshtë i një kujtimi, duke u ngjitur në shkallët më të larta të biznesit, ku një foto shkon 2000 dollarë për amerikanët, por për funksionarët shqiptarë të rangut të lartë që bëjnë varavingo nëpër botë (jo vetëm Nano), paguajnë dhjetra herë më shumë. Kush i paguan këta dollarë, do të thoni ju? Populli shqiptar i paguan, kush tjetër. Për këtë është populli, për të paguar. E nëse ky popull (sipas Brehtit) nuk pranon të paguajë për foto-bizneso-maninë e qeveritarëve, le të ikë, le të sjellim një popull tjetër. Se presidentët, kryeministrat e kryetarët e partive kurrsesi nuk mund t'i ndërrojmë. Fundja me presidentin amerikan në fotografi tashmë janë udhëheqësit, e populli nuk është kurrkund. Vërtet, ku është populli? Pse nuk del në fotografi populli? Pse fshihet populli?!

 Botuar në librin "E vërteta përveluese e Aristidh Kolës", ese, Boston 2005