🟥Tre takime me Petraq Xhaçken - nga Kolec Traboini

TRE TAKIME ME PETRAQ XHAÇKEN

Nga KOLEC TRABOINI

Takim në "ferrin e industrisë së naftës", Fier 1978

Nga fundi i vitit 1978, me regjisoren e kronikës së filmit dokumentar Adriana Elini Xhajanka, u ndodhëm në zyrën e drejtorit të sapo emëruar të Insitutit të Naftës në Fier, Petraq Xhaçka. Ishim ngarkuar nga Kinostudioja të realizonim një intervistë me specialistin më të shquar në fushën e studimeve të naftës dhe të gazit, fushë në të cilën edhe ishte lauruar me Çmimin e Republikës së shkallës së parë. Drejtori Petraq Xhaçka na priti në zyrën e tij të thjeshtë, aty, mbi vandakun e letrave dhe planeve që kishte mbi tryezë. Nga fotografia që kishte botuar revista "Ylli" na ishte krijuar përshtypja e një njeriu të qeshur dhe gazmor që duhej të manifestonte gjithsesi kënaqësinë e popullaritetit që gëzonte në sajë të studimeve dhe botimeve të tij të shumta shkencore. Por, në atë zyrë disi të errët e me pak dritë, diku në mes të Patosit e Fierit, u përballëm me njeriun e preokupuar e të përhumbur në mes të planeve dhe skicave të puseve, saqë edhe hyrjen tonë nuk e pati vënë re. 'Ndoshta me këtë lloj bote të mistertë mbështillen të gjithë studiuesit - mendoja në atë kohë kur nuk dihej se çfarë fshihnin fasadat e fotografive dhe euforisë së ndarjeve të çmimeve dhe dekoratave.

Në faqet e "Yllit", përshkrimi për studiuesin Petraq Xhaçka e bënte lexuesin të kishte zili famën e tij por, ndërkohë, zymtësia që e mbështillte atë, rrethanat ku pleksej hipokrizia e partisë dhe e shtetit me dhunën e egër ndaj shkencëtarëve, bënte që një shkencëtar i shquar me emër në të gjithë Shqipërinë si Petraq Xhaçka, jo vetëm të mos i gëzohej lavdisë dhe respektit që meritonte, por përkundrazi, të kishte zili edhe qytetarin më të thjeshtë të Shqipërisë, emri i të cilit mund të mos përmendej kurrë në gazetat revistat apo ekranin e filmit apo televizionit po të paktën nuk do jetonte nën presionin e përditshëm "Ku është nafta?".

Natyrisht këtë, Petraq Xhaçka, as si shkencëtar dhe as si drejtor i Institutit të Naftës nuk mund ta thoshte, por qëndrimi i tij atë të jepte të kuptonte. Nuk e parapëlqeu idenë e intervistës mbi kërkimet në zonat gëlqerore. Nuk dëshironte të fliste fare. Fytyrën e kishte pak të zbehtë e të prerë, mesa dukej nga pagjumësia. Por gjithsesi, ai nuk mund të na kthente mbrapsht dhe lutjeve tona iu përgjigj me dashamirësi. Do të gjendej diçka për të folur përderisa kishim marrë rrugën deri atje. Dhe intervista përfundoi me një vlerësim të përgjithshëm sipas standardeve të kohës.

E kishim lënë zyrën e drejtor Petraqit dhe ishim kthyer në Kinostudio në dhomën e montazhit, ku me regjisoren Adriana, gjatë montimit bënim edhe komentet krijuese që shpesh ktheheshin edhe në biseda si të thuash "politike".

"Pse kaq i zbehtë Petraqi- thoshte atëherë Adriana - Ai duhet të ishte i lumtur me atë lavdi që ka". Ne kishim shkuar për të xhiruar edhe raste të tjera në fushat e naftës. Mbaj mend të kishim xhiruar Sheme Marën, një tip punëtori praktik optimist. Kishim xhiruar Veli Allajbeun, naftëtar pa shkollë diku në Kuçovë, që fliste nëpërmjet një tubi në fyt dhe që pretendonte të ishte ankuar deri lart në krye të Partisë kundër "inxhinjerëve sabotatorë" siç na krenohej. Kishim xhiruar dhe Kapllan Hajdarin, heroin e kohës që rrinte rëndë e fliste pak. Por... eh, kishim xhiruar vite më parë në zyrën e tij edhe Xhavit Sallakun, drejtorin e Uzinës së Ballshit, në një intervistë që shumë shpejt, me urdhër nga "lart" u detyruam ta hiqnim nga qarkullimi pasi Xhaviti ishte shpallur "armik" dhe e ekzekutuan pa ditur kush se pse.

Ajo çfarë ndodhte tej fasadës mund të merrej me mend, por kurrsesi nuk mund të dihej sa dramatike dhe tragjike ishte. Ajo çfarë përjetonte në shpirtin e tij doktori i shkencave gjeologjike Petraq Xhaçka, tek shihte si burgoseshin e pushkatoheshin kolegët e vet inxhinier nafte, me shkaqe të sajuara aq dukshëm, merret me mend por ama nuk mund të shfaqej. Çdo gjë duhej mbajture përjetuar brenda vetes, në skutat më të fshehta të shpirtit. Përkundrazi, në ekran, në revistat dhe gazetat e kohës, duhej të dilte optimizmi dhe drita e gënjeshtërt... e asaj që sot me të drejtë quhej "Ferri i industrisë së naftës".

Takim pas vitesh në Boston, 1995

I gjendur në Amerikë në vitin 1995, pas një emigrimi pesëvjeçar në Greqi, gjëja e parë që bëra ishte përpjekja për t'u lidhur me shqiptaro-amerikanë të vjetër, me shpresën për të gjetur diku ndonjë punë. Shqiptaro-amerikanët mund t'i takoje të dielave në tre kishat orthodokse shqiptare, që i rrinë rrugës Broduej në South Boston si relike të çmuara. Ajo në krye, kisha e Shën Gjergjit e Fan Nolit, si margaritar në kurorë, tjetra, pak më poshtë, kisha e Shën Joanit si gjerdan, e tjetra më poshtë, kisha e Shën Trinisë, ku dikur ka kishëruar Mark Lipa, kundërshtari i Nolit, më shfaqej si një ornament dekorativ dhe simbol i mosmarrëveshjeve të përjetshme mes shqiptarëve, të cilët me pasionet e veta inatçore kanë bërë më tepër lojë ne të huajve se te veten. Në mes të këtyre tre kishave hidhte vallen e vet tinzare greku nën masken e fesë.

Takova shumë shqiptarë, takime që tashmë pak më kanë mbetur në kujtesë. Një shqiptaro-amerikan më kujtohet të më ketë thënë me një shqipe të çalë, "Përse vini në Amerikë! Këtu (shqiptaro-amerikanët)nuk ju duan". I thashë se "vimë këtu sepse duam veten.".

Ndërsa një tjetër që konsiderohej bos i madh restorantesh e që i kisha kërkuar punë, në hollin e Kishës së Shën Gjergjit më zuri për dore dhe më vuri përballë një emigranti të posaardhur, duke i thënë atij se unë kisha 4 muaj në Amerikë pa punë, ndërsa ai (bosi e kishte kushëri) kërkonte punë menjëherë. E kuptova se në atë rast i shërbeva shqiptaro-amerikanit thjesht si një shëmbull krahasues, para se ai të më harronte fare. Dhe unë të njëjtën gjë bëra; e harrova.

Por ka një takim që nuk e harroj kurrë. Takimi me Petraq Xhaçkën. Sa e pashë mu kujtua fytyra e zbehtë në gjysëmdritën e zyrës së Institutit të Naftës në Fier. Iu afrova dhe i bëra të njohur takimin tonë. Petraqit edhe i vinte edhe s'i vinte në kujtesë. Kishin kaluar aq vite. Kaq vite në tragjedi, në burg, në stërmundime, në vuajtje...

Ajo çfarë në fillim i hashë, ishte se nuk mund ta kuptoja se si një shtet e le të ikë një shkencëtarkaq të çmuar si Petraq Xhaçka.

"Është tepër vonë - më tha Petraqi - Tepër vonë edhe për mua edhe për shtetin".

Takoheshim thuaj çdo të dielë në kishën e Shën Joanit. Herë përpara në zhurmat e rrugës, e herë-herë brenda në sallën e poshtme të kishës ku pinim dhe kafe. U njoh me me fëmijët e mi, të cilëve u spjegova veçmas se çfarë vlere si shkencëtar kishte Petraq Xhaçka, ndaj sa herë e shihnin, e përshëndesnin me nderim dhe më njoftonin jo pa krenari se "kemi takuar mikun tënd Petraqin".

Një herë i propozova Petraqit të më bënte një shkrim për buletinin e përkohshëm që nxirrja në Boston, shkrim të cilin nuk arrita ta nxjerr sepse Buletini e ndërpreu botimin.

Ndër bisedat tona mbaj mend ta kem pyetur se çfarë pune bënte. Diku roje nate më pat thënë pa më dhënë shumë spjegime. Të dielave bënte punën e kujdestarit të kishës së Shën Joanit.

"Po mirë, - i thosha tek këmbenin mendime për hallet tona si emigrantë, - a nuk është krim që Petraq Xhaçka, shkencëtari që njoh unë (e jo punëdhënësit e restoranteve këtu) të jetojë larg shkencës edhe pas shembjes së diktaturës?! Mua kjo gjë më duket një krim i dytë ndaj njeriut, por për më tepër, është edhe krim ndaj shkencës shqiptare të gjeologjisë. Kush mund të ishte profesor universiteti më i përshtatshëm në Fakultetin e Gjeologjisë dhe Minierave, çfarë ka qenë dhe ëndërrimi yt i kahershëm?"

Petraq Xhaçka, me vështrim të qetë e të butë, në të cilin ngazëllehej dëshira e vjetër e auditoreve, e pranonte humbjen e dytë, tashmë intelektuale. Kjo, jo vetëm për hir të pamundësisëpër ta kthyer kohën pas... Tashmë çdo gjë kishte ikur. Ndoshta të rrëmbyer nga politika, shumëkush në Shqipëri e kishte harruar Petraqin. Kishin harruar shkencëtarin e madh dhe martirin e pafajshëm të burgjeve. Politika mbrapshtane kishte shumë antipunë për të bërë. As nuk e vriste mendjen dhe as nuk e shqetësonte rrjedhja e trurit dhe inteligjencës jashtë kufijve. Dhe Petraqi e mbyllte bisedën me ngushëllimin si për atë dhe për mua: "Sa ka nëpër botë në fatin tim...Ja kemi këtu Xhoni Athanasin. Kemi diku më tej Petro Zhejin...brezit tonë i takoi një fat absurd dhe i vrazhdë. Le të gëzohemi që kjo të mos ndodhë më kurrë".

Fundkorriku 2004

Në fillim të korrikut më ra në dorë një libër i ri voluminoz i Petraq Xhaçkës. Nuk ishte libër me studime nga të cilët Petraqi, në kohën e lulëzimit të vet si shkencëtar, botoi dy të tillë, përkundrazi, ishte një libër që mund të themi se i përmblidhte në një vend studimet, përpjekjet, sukseset dhe dështimet. Ishte një libër ku tregoheshin vuajtjet shpirtërore dhe fizike në burgjet e diktaturës, të cilat janë një akuzë jo vetëm për falsitetin e direktivave të "udhëheqësve të ndritur" në fushën e kërkimeve të naftës, por akuzë edhe ndaj shpirtit të tyre katil e mizor, që nuk kishin të ngopur në shkatërrimin e jetëve njerëzore. Petraqi e kishte titulluar librin e vet "Kalvari i një intelektuali" dhe nëntitulluar "Kujtime nga ferri i industrisë së naftës...".

Duke lexuar atë libër me 350 faqe dhimbje, fillon të kuptosh me të vërtetë se çfarë ishte jeta e një punonjësi të naftës nën diktaturën e Enver Hoxhës, e më pas të Ramiz Alisë. Nis të kuptosh se çfarë falsiteti kishin akuzat dhe çfarë tmerri hiqte viktima në duart e hetuesve që kërkonin të fabrikonin fakte e agjentura të paqena. Nis të mendosh se sa brutale ishte ajo jetë, çfarë monstrash kishte udhëheqja, çfarë xhahilësh ishin zbatuesit e urdhrave të tyre, hetuesit, emrat e të cilëve Petraq Xhaçka i kurseu nga mirësia që kish në shpirt.

E lexova librin me një frymë, e më pas librin e mori im bir inxhinier që e njihte shkencëtarin Petraq Xhaçka personalisht. Sa vinte nga puna merrte librin... i pëlqente ta lexonte në vetmi, në verandën e oborrit të pasmë të shtëpisë.

Ndërkohë nuk i qëndrova tundimit për t'i bërë menjëherë një telefonatë urimi. Po shumë shpejt kënaqësia m'u kthye në dhimbje. Më doli Petraqi me gjysmë zëri. "Jam i sëmurë - më tha - Kam kancer". "Mos !"- belbëzova...U preva e më mbeti fjala në grykë. I shpreha dhimbjen time dhe urimin për librin, atë libër të mrekullueshëm që kishte nxjerrë nga duart, mendja dhe shpirti i tij fisnik. Nisëm të bisedonim për librin dhe për miqtë e tij të dikurshëm, ndër të cilët Enriko Veizi, me të cilin ishte burgosur e rrasur në të njëjtën qeli.

I thashë se kishte shkruar një libër që jeton shumë më tepër se një jetë njeriu. U gëzua. Aq sa mund të gëzohej një njeri në shtrat të vdekjes.

Pas një jave i telefonova përsëri. Më kish lindur një ide për të bërë promovimin e librit të tij. Ia kisha thënë këtë mendim studiuesit Thanas Gjika, shkrimtares Rozi Theohari të cilët e mirëpritën. E kishim lënë të konsultoheshim edhe me Pëllumb Kullën e NaumPriftin. E shoqja, Zhaneta, më tha se Petraqi e kishte shumë për zemër të bëhej ky promovim, por....mbase vetë nuk mund të vinte. Sapo kish bërë një kurë të re në spital dhe ishte më mirë, por jo aq sa të ngrihej për një veprimtari të kësaj natyre. Por gjithsesi, do të ishin të afërmit, të familjes.

Në ditët e zhurmshme të Bostonit, kur bëheshin përgatitjet për Konventën e Demokratëve për të zgjedhur kandidatin për president te Amerikës, nuk mund të bëhej kurrfarë organizimi. Prandaj, si të thuash, edhe telefonatat tona heshtën...Por ja, në ditën e 28 korrikut 2004, një telefon ogurzi do të binte. Me zë të drithërueshëm, Zhaneta më njoftoi se zemra e Petraq Xhaçkës kishte pushuar përgjithmonë. Me ngashërim më tha se dita e varrimit ishte lënë për të shtunën, më 31 korrik, dhe shtoi se gjithnjë e shoqëroi mendimi për promovimin e librit të tij me miq, kolegë e intelektualë. Petraq Xhaçka, deri në fund mesa duket, dëshironte që e vërteta e tij e dhimbshme të vlente si katarsis edhe për njerëzit që la pas.

Këto janë tre takimet e mia me shkencëtarin e paharruar, jeta e të cilit kaloi nëpër mundime të paimagjinueshme për brezat e postdiktaturës.

Nga libri "Bukuri Shkodrane" Kolec Traboini, esè Boston 2005

ARISTIDH KOLIA: “Rrenjet tona jane ne Arberi!”

ARISTIDH P. KOLIA
(1944-2000)

Me rastin e 10-vjetorit te vdekjes se studiuesit dhe veprimtarit te shquar arvanitas Aristidh P. Kolia, miqte e admiruesit e vepres se tij, organizuan nje mbledhje perkujtimore ne sallen e Ministrise se Turizmit Kultures Rinise dhe Sporteve ne Tirane. Kishin ardhur jo vetem ata qe e kane njohur nga afer kete figure qe tashme ne syte e shqiptareve ka marre permasat e nje heroi, por edhe lexues te shumte te vepres se tij. Shumica e te pranishmeve ishin nga Tirana por kishin ardhur edhe nga qyteti i Shkodres i njohur per traditat art e kulturedashese. Fjalen kryesore e mbajti gazetari dhe kineasti Kolec Traboini, i cili e ka njohur Aristidh Kolian nga afer ne kohen kur nxirrte gazeten shqipe “Egnatia” ne Athine dhe ka botuar librin “E verteta perveluese e Aristidh Kolias”.

ARISTIDH KOLIA

“Rrenjet tona jane ne Arberi!”

Nga KOLEC TRABOINI

Kane rene kembanat e ka ardhur ora per ata qe duan te degjojne e kuptojne se, kultura e traditat, historia dhe gjuha nuk mund te kufizohen edhe me tej brenda kufinjeve te Shqiperise, te cilin e sajuan te tjeret e jo ne, ne vitin 1913. Duke u qorrollepsur e duke u sjellur si provinciale ne kete kopshtin tone te vogel, ne e kemi humbur besimin prej arberoreve qe rrojne pertej gardhit tone. Sot arvanitet dhe arbereshet e shohin me skepticizem Shqiperine dhe po i hedhin syte nga Kosova me shprese se ajo do te behet qendra arberore e shqiptareve te gjithe botes.

Kete e ndjente dhe e thoshte jo pa pikellim edhe i paharruari Aristidh Kolia, kjo figure e madherishme e kultures arberore, por na thone sot e kesaj dite, anipse ne bejme sikur nuk degjojme, edhe veprimtaret e tjere arvanitas e arberesh si Jorgo Miha, Jorgo Jeru e At Antoni Bellusci.

A ka ky shtet shqiptar nje Akademi te degjoje kembanat, qe te mos lere ne harrim kulturen tone pertej kufinjeve, nje kulture e tradite, nje histori plot lavdi, qe eshte po me aq vlere sa ajo brenda kufijve, ne mos me shume.

Vec bustit te De Rades si nuk u pa gjekundi ne kete dhè nje monument a bust per ata qe dhane aq shume per kulturen arberore jashte kufijve te vitit 1913. Si nuk u pane te shfaqen ne dy dekada grupet kulturore arvanite arberore ne kete vend. Te mos flasim per shkrimtare, piktore e artiste qe jane nderi e krenaria e fqinjit tone te jugut. Pse ia sharrojme vetes deget qe kemi nen kembe. Me fustanellen tone krenohen fqinjet duke e quajtur pjese te etnografise se tyre kombetare. Po ne si nuk morem nje kostum aq te mrekullueshem te grave arvanite e te mburremi me te, sepse eshte vertete pjese e kultures tone te mrekullueshme arberore. Pasi na zvogeluan gjeografikisht te tjeret, pse per fajin tone, vazhdojme te zvogelohemi shpirterisht.

E kryepseja: pse pra ne e kemi humbur shansin historik per t`u bere qendra e mbare botes arberore-arvanite-shqiptare?

Pare ne kete sy, mund te them se diku pertej gardhit tone, ne Greqi, patem fatin te njohim Aristidh Kolian, personalitetin me te madh arvanitas te shekullit XX dhe nje nga njerezit me te ndritur te kombit tone. Akademiket tane qe flene neper katedra duhet t`ia kene zili atij, por jo zili per keq, sepse ai ishte e mbetet pjese e kultures sone arberore, por t`ia kene zili per vullnetin e kembenguljen, per sakrificen, sepse Aristidh Kolia ne studimet e veprat e veta, vuri tere dashurine, tere pasionin, tere kohen, edhe jeten e vet duke punuar ne kushtet e nje terrori verbal e psikologjik.

Por mendoj se ketu vegjeton edhe nje zili per keq, prej atyre qe kane veshur papucet akademike te Obllomovit. Lenia jashte vemendjes, thuajse ne harrim e kesaj figure, duke mjaftuar me emertimin “Aristidh Kolia” nje rrugice te vogel ne periferi te Tiranes, diku fshehur pas pallatit te Brigadave a fshatin Sauk, eshte vertete shprehje e qendrimit tone cinik ndaj kultures arberore, e mendesise sone te vetizolimit, per te mos thene frikes se mos bash per kete mbeten prishaqejf diplomatet e fqinjeve. Veshtire eshte ta pranojme te verteten, por pa e pranuar ate nuk ka as dhe nje shans te vetem te gjejme nje udhe te drejte ne kete mishmash kombetar, ku flitet vec per politike, ku prodhohen vec konflikte e kultura konsiderohet si nje handikap shoqeror i bezdisshem.

Aristidh Kolia i madh kishte nje mendesi krejt tjeter. Kultura, tradita, gjuha, prejardhja, historia ishin gjithcka ne jeten e tij. Ai e shihte Shqiperine me syte e shpreses. Ai kishte udhetuar kater here ne Shqiperi e nje here ne Kosove, por edhe ne Kalabri e Sicili, gjithnje me deshiren e zjarrte per ta thyer ate barriere qe na kishin vene ne mes nesh, ne mes te njerezve te nje gjuhe dhe nje gjaku. Ndaj eshte krejt e kuptueshme ciltersia me te cilen e priti dyndjen e emigranteve shqiptare ne Greqi me mendimin, se kjo do te ishte nje rast ideal per te krijuar lidhjet e mungura ne mes te kraheve te shqiponjes.

Ai u afroi shqiptareve emigrante nje miqesi pa asnje rezerve e pa asnje kusht. Ai nuk perdori per ta asnje here fjalen emigrant. I quante me gjuhen e tij te bukur shqipo-arvanite “djemt”. Kush e di c’bejne djemt. Kush e di ku jane djemt. I therriste ashtu sic therriste te birin e vet Panajotin. Me te njejten dashuri. Ishte nje miqesi e dashuri qe buronte prej gjakut te perbashket qe na rridhte ne damare e gufonte ne zemrat tona arberore. E me se shumti nuk ishim ne qe e kerkonim ate, sepse edhe druheshim, por ishte ai qe interesohej se cfare ndodhte me emigrantet shqiptare ne Greqi. Qe kur e takuam per here te pare, ashtu do ta ruajme ne kujtese, te gjalle e plot energji , te perzemert , me fytyre plot drite e te qeshur, gjithmone i mire e bujar. Kush tjeter si ai!

E kjo ndodhte se ai kishte nje vizion te madh e nuk i shihte shqiptaret e Shqiperise se vitit 1913 si njerez te pertej sinoreve, por vellezer gjaku, sepse e dinte se kufijt ishin krijuar nga te tjeret e jo nga shqiptaret, se pengesat i sjellin qeverite e politika, por jo popujt.

Aristidh Kolia ishte si nje diell qe lind, kalon ne zenit dhe perendon, e gjate gjithe udhes ne qiell ndricon per njerezit. Keshtu ndricoi gjate tere jetes se tij miku yne i madh e i paharruar qe sot e kujtojme me nostalgji. Vec perendimi ishte tejet tragjik per diellin metaforik me emrin Aristidh Kolia. Ai kaloi nga Thiva ku lindi, permes fshatrave arvanite te Atikise, qe i rrine Athines si kurore, nga ishulli Salamina i Anastas Kulluriotit, kalonte neper malet e Morese, tek Arbershet e De Rades e Zef Serembes ne Kalabri e Siqili te Italise, ku zuri miq te medhej si At Antonio Bellusci me te cilin e lidhi nje miqesi e jashtezakoneshme.

Te dy dijetare me mendje te ndritur, karakter te forte e zemer guximtare. Njeri ne lindje e tjetri ne perendim te Arberise sone. Si dy zogj shqiponje,se bashku fluturuan lart por edhe larg deri ne Strasburg, per t’i thene Europes se Arvanitet, trashigimtaret e Kollokotronit, Marko Bocarit, Gjergj Karaiskaqit, Laskarina Bubulines e plot heronjve te tjere te Revolucionit Grek, ishin gjalle, anipse te harruar, pak prej vetes e shume e me shume prej te tjereve. Ata keshtu po i kthenin arvanitasve krenarine e dinjitetin, lavdine e nje historie te mohuar.

E verteta qe mbronte Aristidh Kolia kaloi si hark drite edhe ne qiellin e Shqiperise dhe Kosoves e mbare trojeve shqiptare ne Ballkan.

Kush me shume e me zjarrte se ai i mbrojti shqiptaret e Kosoves kur edhe ne revisten e tij “Arvanion” shkruhej me germa te medha “Edhe une jam kosovar!”.

Ai me guximin qe tregoi shfaqi tiparet e trimave arvanit ne histori qe nuk e njihnin friken. Ata ishin lindur ne lufte dhe lufta i rriste e i trimeronte, sic thote miku i tij, veprimtari tjeter arvantias Jorgo Miha. Vetem pse mbronte shqiptaret e Kosoves ne te drejten e tyre per liri, u kercenua publikisht ne nje emision televiziv nga nje gazetare, sot deputete komuniste ne parlamentin grek: “Ju akuzoj si agjent i te huajve…me e pakta i UCK-se, ju akuzoj per agjenture dhe propogande te zeze, jeni armik i brendshem.”

Per kete ngjarje skandaloze ne median greke, ndoshta e vetmja e ketij lloji ne mbare Europen, ne nje leter qe Aristidh Kolia i dergoi mikut te tij arvanitas, Taso Karandis, botuar post mortum ne revisten “Ritmi i Salamines”, shkruante.:

"Shume miq me telefonuan per te shprehur indinjaten per balten qe hodhi mbi mua zonja Liana Kaneli gjate emisionit televiziv ne "Skaj" 5 Maj 1999, dhe me pyeten perse e perballova me qetesi, kur duhej te kundersulmoja... Miqte e mi, mos u merzisni e mos u hidheroni per kete, sepse "e drejta del, vjen kur t`i vije ora…". E kam dashur dhe e dua vendin tim, por dashuria ime nuk eshte me fjale por me veprat e mia, te cilat do te kujtohen kur balta e zonjes…Kaneli te kaloje ne harresen e shekullit. Kam preferuar gjithmone te shkoj kundra rrymes e jo te shkoj nga shkon rryma dhe fryjne ererat . Nuk jam lepire e nuk kam puthur kurre kembet e permjera dhe per kete e paguaj shtrenjte dhe ne menyre te perditeshme me nderin, dinjitetin dhe lirine time..."

Dhe e pagoi. E pagoi pa ju dridhur qerpiku sepse kishte gjak arberor e karakter arvanit te pamposhtur.Me te drejte i vellai i tij, Jorgo Kolia, thote se me Aristidh Kolian ndodhi ajo qe thuhet ne nje proverb biblik: “Kush ka guximin te thote te verteten, kryqezohet”

U be nje dekade qe nga ajo dite e zeze athinjote, ajo vdekje mizore, qe na e rrembeu parakohe e krejt e papritur Aristidhin tone. Po a thue pernjimend u shua ai diell arberor? Kurrsesi , sa kohe qe ia ndjejme rrezet e ngrohta qe burojne prej veprave te tij. Se ja keshtu ka ndodhur edhe me Anastas Kulluriotin e Jorgo Marugen, por iken vetem fizikisht. Asgje tjeter nuk ka ikur vec trupit qe ju kthye dheut te krijimit.

Nuk mund t`i vihen pranga drites. As ideve dhe frymes se tij qe ndjejme ne cdo liber e ne cdo fjale. Veprat e mendimet e tij na shoqerojne. Sot me teper se dje, neser me teper se sot, keshtu ne vazhdimesi, sa kohe qe bijte e shqipes arberore, shqiptaret, arbereshet, arvanitet rrojne e do te rrojne mbi dhè.

Aristidh Kola ishte nje mendje e ndritur qe e kuptonte se ne kete bote kish jete por kishte edhe vdekje, por dinte akoma me mire se vdekja mund te mundej me vepra te medha per njerezit. Ai e dinte mirefilli se ka nje menyre per te rrojtur edhe pas vdekjes, cfare ne te vertete e mrekullisht ndodh. Se ja, tani per Aristidhin tone dine e flasin me shume njerez. Ani pse gazetat shqiptare ne Tirane e Prishtine fare pak shkruajne, se jane peng e rober te politikes dhe interesave konjukturale, por fale komunikimit te shpejte e masiv elektronik, per Aristidh Kolian sot flasin e shkruajne me admirim ne te kater anet e globit, nga Europa ne Amerike, Kanada dhe Australi, kudo ku ka shqiptare.

Vepra e tij madhore “Arvanitet dhe prejardhja e grekeve” vec 12 botimeve ne Greqi, eshte botuar e ribotuar edhe ne Shqiperi, por, edhe vepra te tjera si “Gjuha e Perendive” tashme i kane ne dore shqiptaret ne arberishten tone te lashte e te bukur.

Disa njerezve vdekja iu sherben per t`u bere edhe me te gjalle se te gjallet. Kur trupi iken, shpirti vjen me prane njerezve. Ringjallje sipas shembelleses Ungjillore. Ndaj gjithmone do te themi se Aristidh Kolian e kemi gjalle midis nesh. Ai zjarr dashurie e krenarie qe ndezi ne mes te arvaniteve si te ishte nje Promete, kurre nuk mund te shuhet.

Le ta mbyllim me fjalet qe aq shume i kish per zemer i pavdekshmi Aristidh Kolia: “Rrenjet tona jane ne Arberi!”

E keto fjale, qe te kujtojne edhe te madhin De Rada qe i mbylli syte duke pare detin, duhet t`i kene ne mendje e ne zemer arvanitasit edhe arbereshet, por duke ditur rrethanat e mundesite, le t`i ndihmojme edhe ne sado pak, qe te mos i harrojne, qe njerezit qe kane guximin te thone te verteten edhe me tej te mos kryqezohen, qe erresira te mposhtet perballe drites e shpirti i Arberit te rroje pergjithmone!